Tímarit Máls og menningar - 01.11.2005, Síða 104

Bókmenntir
gegnum drykkju foreldranna en viðhorf foreldranna til annars fólks skilur þær
að; foreldrar Fjólu segja að allir séu asnar sem ekki eru eins og þau, foreldrar
Klöru segja að allir séu jafnréttháir, en finnst undir niðri allir vera asnar sem
ekki eru sósíalistar og húmanistar. Frá þeim hefur hin unga og eldri Klara
umtalsvert óþol gagnvart þeim sem eru öðruvísi en hún og foreldrar hennar.
Hvernig urðu viðhorf hinna óferjandi foreldra allt í einu siðferðileg?
Foreldrarnir eru hluti af Klöru og hvað eftir annað í bókinni sér maður
hvernig hún fordæmir þá en finnst samt að hún hljóti að standa með þeim til
að standa með sjálfri sér. Hún getur ekki valið fremur en í kjörbúðinni. Klara
gerir sér litla grein fyrir því framan af hve meðvirk hún er. Hún kóar með öllu
og öllum - nema Fjólu.
Klara á æ verra með að þola dómhörku Fjólu. Hún skilur alls ekki þá þján-
ingu hennar sem er öðruvísi en hennar eigin. Hún hafnar henni og rekur hana
útúr lífi sínu eftir að þær eru orðnar unglingar og ungar konur. Þær eru ekki
lengur bestu vinkonur heldur keppinautar um stráka og Fjóla er fallegri.
Þegar nógu lengi er rýnt í textann má sjá hvernig meðvirknin sem lýst er
myndar flókið net endurtekninga og speglana. Mamma Klöru hefur til dæmis
verið áreitt kynferðislega á fermingaraldri en hennar eigin móðir kýs að trúa
henni ekki heldur fordæmir hana, kennir barninu um glæpinn og sýknar ekki
aðeins glæpamanninn heldur giftist honum. Bæði Klara og móðir hennar
endurtaka þessi viðbrögð þegar barnakennarinn áreitir Fjólu. Þeim verður
fyrst fyrir að snúa sér undan og/eða kenna henni sjálfri eða mömmu hennar
um: „Klara heyrði mömmu tala um að mamma Fjólu hefði hringt í mæður
bekkjarfélaganna. Skildi hún ekki að dóttir hennar leit út eins og klámmynda-
leikkona? Því velti hún fyrir sér löngu síðar.“(142)
Klara hefur ekki skilið hvernig Fjóla reynir í vaxandi örvæntingu að búa til
samræmi milli innri þjáningar og ytri yfirborðskröfu á margvíslegan hátt eftir
að þær urðu kynþroska; fyrst með því að láta reyna á hvort kærastinn tæki hana
gilda ómálaða og án þess að leika „beib“ og það gerir hann ekki. Hún eignast
barn til að ná valdi yfir kynferði móðurinnar en missir hvort tveggja. Hún
afskræmir fagran líkamann með dópi og drykkju. Dularfulla útigangskonan
sem heimsækir tannlausa rónann í kjallaranum er Fjólan fagra. Hún drekkur,
rífst og elskast með honum - allt með svo mikilum látum að fullkomna fólkið
á efri hæðinni á bágt með svefn. Hún er svo niðurnídd að hún hefur aldrei sam-
band við æskuvinkonu sína á efri hæðinni, og sekt hennar, skömm og sársauki
er slíkur að hún ræðst endanlega gegn sjálfri sér og eyðir lífinu úr hinum hataða
líkama. Allt þetta kemur til Klöru eftir að það er orðið of seint að gera nokkuð.
Hvað gerðist?
Hvað leysir taugaáfall og uppgjör Klöru úr læðingi? Hjá Ibsen og öðrum sígild-
um höfundum eru það alltaf einhvers konar hvörf, einhver nauðsyn sem rekur
fólk til að keyra einkabílinn yfir jarðsprengjusvæðið þvert. Hvað er það í Fólk-
inu í kjallaranum? Þessari spurningu er hreint ekki auðvelt að svara.
102
TMM 2005 • 4