Morgunblaðið - 09.01.2020, Síða 26

26 FRÉTTIRInnlent
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 9. JANÚAR 2020
Kristín víkur í áramótapistli sín-
um að einstakri náttúru Suð-
austurlands og tegundum sem
nánast eingöngu eru bundnar við-
þennan landshluta. Nefnir hún
tröllasmið, stóra bjöllutegund, til
sögunnar og á pödduvef Náttúru-
fræðistofnunar segir að hann sé
útbreiddur um Skandinavíu, Kóla-
skaga, Skotland og Færeyjar. Hér
á landi sé hann staðbundinn í
Nesjum í Hornafirði, frá Hoffelli
suður og austur fyrir Almanna-
skarð.
Á pödduvefnum segir: Trölla-
smiður er eitt stærsta skordýrið á
landinu og er talinn hafa lifað hér
frá fornu fari. Niðurstöður rann-
sókna sýndu að íslenski trölla-
smiðurinn væri það frábrugðinn
tröllasmiðum í nágrannalöndum
okkar að hann verðskuldaði að
vera skilgreindur sem sérstök
undirtegund (C. p. islandicus).
Tröllasmiður er Hornfirðingum
vel kunnur og hefur löngum geng-
ið undir heitinu tordýflamóðir þar
í sveit. Ekki er vitað hversu gam-
alt heitið er en elstu menn í sveit-
inni ólust upp við það. Í Skafta-
fellssýslunni er tordýfill stað-
bundið heiti á járnsmið sem er
náinn ættingi, áþekkur að sköpu-
lagi en miklu minni. Það skýrir til-
vísunina til móður hans.
Tröllasmiður Hornfirðinga
TORDÝFLAMÓÐIR STAÐBUNDIÐ SKORDÝR
Ljósmynd/Erling Ólafsson
Ágúst Ingi Jónsson
aij@mbl.is
Talið er að um 75% íslenska
skúmsstofnsins verpi á söndunum
sunnan jökla, þar af 50% á Breiða-
merkursandi. Rannsóknir starfs-
manna Náttúrustofu Suðausturlands
hafa þó sýnt að skúm hefur fækkað
verulega undangengin ár og í kjölfar
þeirra niðurstaðna var skúmurinn
færður á válista Náttúrufræðistofn-
unar Íslands árið 2018. Það sumar
fundust 175 virk
skúmshreiður á
Breiðamerkur-
sandi en þegar
stofninn var síð-
ast metinn árin
1984-85 voru þar
tæplega 3.000
hreiður.
Þetta er meðal
þess sem Kristín
Hermannsdóttir,
forstöðumaður
stofunnar, fjallar um í pistli sem hún
skrifaði í lok síðasta árs og hún segir
viðfangsefnin fjölbreytt vegna sí-
kvikrar náttúru. Fækkunin stafar
líklegast af lélegum varpárangri sem
er afleiðing breytinga í fæðufram-
boði, ekki hvað síst vegna hruns
sandsílisstofnsins sem rakið hefur
verið til loftslagsbreytinga, segir í
pistlinum. Sumarið 2019 var unnið að
rannsókn um varpárangur skúms á
Breiðamerkursandi og verður unnið
úr þeim gögnum í vor.
Paradís fyrir fugla
Á sama tíma og varpstofn skúms
hefur minnkað hefur varpstofn hels-
ingja stækkað hér á landi á skömm-
um tíma. Suðausturland er ekki ein-
ungis höfuðvígi skúmsins heldur
hefur íslenski helsingjavarpstofninn
kosið að verpa nær einungis í þess-
um landshluta, skrifar Kristín. Hels-
ingi hefur viðkomu hér á landi vor og
haust, en verpir að stærstum hluta á
Grænlandi og í Kanada. Talið er að
rúmlega 2.000 helsingjapör hafi orp-
ið í fyrra í Skaftafellssýslum, 86%
þeirra í Austur-Skaftafellssýslu.
Þekkt er að helsingjar hafi verpt á
öðrum stöðum á landinu, en í litlum
mæli.
Náttúrustofan hefur í samstarfi
við Náttúrufræðistofnun Íslands og
Fuglaathugunarstöð Suðausturlands
fylgst grannt með þróun varpstofns
helsingja. Í ár munu erlendir sér-
fræðingar koma til landsins til hels-
ingjarannsókna í samstarfi við stof-
una.
Suðausturland er í heild sinni
paradís fyrir fugla en samkvæmt al-
þjóðlegu fuglaverndarsamtökunum
(e. BirdLife) er nánast allt svæðið
skilgreint sem alþjóðlega mikilvægt
fuglasvæði. Náttúrustofan vinnur að
margvíslegum rannsóknum og vökt-
un á ýmsum öðrum fuglategundum.
Atburðarás í árfarvegum
Fram kemur í pistli Kristínar að
rannsóknir tengdar loftslagsbreyt-
ingum, jöklum og jökulám séu stór
hluti af starfsemi stofunnar. Sam-
hliða hopi jökla verði breytingar á
farvegum jökulánna og framburði.
Árkvíslum fækki og eftir að jökul-
vötnin taki að renna úr lónum mynd-
ist stöðugri farvegir.
Í gömlum árfarvegum er hins veg-
ar skráð atburðarás sem er í raun
saga jökulvatnanna, hvar árnar
runnu tímabundið, hvar jökuljaðrar
lágu og hvernig vatnsföllin hafa mót-
að landið. Á Náttúrustofunni hefur
verið unnið að kortlagningu á farveg-
um Jökulsár á Breiðamerkursandi.
Nú hefur verið lokið við að skrá flest-
alla þekkta farvegi árinnar á kort, en
slíkt nýtist meðal annars við gerð
stjórnunar- og verndaráætlunar
Breiðamerkursands og skipulags-
vinnu við Jökulsárlón sem unnið er
að í augnablikinu.
Í byrjun 20. aldar runnu milli 10
og 20 kvíslar á Breiðamerkursandi,
en á þeim tíma lá jökulsporðurinn
sem næst sjó. Eftir að jökullinn tók
að hopa breyttist frárennsliskerfið
og jökulánum tók að fækka. Núna,
rúmum 100 árum seinna, renna ein-
ungis tvær jökulár frá jökli að sjó;
Jökulsá á Breiðamerkursandi og
Fjallsá, samkvæmt upplýsingum
Kristínar.
Rannsóknir í síkvikri náttúru
 Fjölbreytt verkefni Náttúrustofu Suðausturlands  Skúm fækkar, en varppörum helsingja fjölgar
 Einungis tvær jökulár á Breiðamerkursandi, en áður voru kvíslarnar á sandinum fjölmargar
Morgunblaðið/RAX
Á válista Skúmurinn ver hreiður og unga af krafti og er ekki árennilegur. Myndin er tekin í stórbrotnu landslagi í grennd við Kvísker.
Kristín
Hermannsdóttir
Föstudaginn 10. janúar kl. 16 verður opnuð ljósmyndasýning í bóka-
safni Menningarmiðstöðvar Hornafjarðar sem haldin er á vegum
Náttúrustofu Suðausturlands og er að hluta styrkt af Uppbyggingarsjóði
Suðurlands. Sýningin er hliðarafurð rannsóknar sem farið hefur fram síð-
ustu tvö ár á fuglalífi á og við tjarnir í Sveitarfélaginu Hornafirði en
myndirnar eru allar teknar með flygildi.
Kristín segir að yfirleitt séu gögnin sem Náttúrustofan aflar töluleg og
ekki mikið fyrir augað, en stundum séu þau þess eðlis að ekki sé hægt að
sleppa því að deila með öðrum. ,,Þessari sýningu er ætlað að sýna fjöl-
breytta fegurð tjarna, frá sjónahorni fuglsins fljúgandi, krydduð með
upplýsingum um líf tjarnarinnar.“ Á myndinni má sjá litla tjörn rétt við
Eskey á Mýrum.
Með augum fuglsins
LJÓSMYNDASÝNING Á HORNAFIRÐI
Ljósmynd/Náttúrustofa Suðausturlands
100% RAFM
AGN
Síðan 2017 höfum við eingöngu
fjárfest í rafmagnsbílum og
hafa allar okkar sendingar verið
rafmagnaðar í 2 ár.
TAKTU Þátt í rafmagnaðri framtíð með okkur
AHA