Safnablaðið Kvistur - 2020, Síða 28

Algengt er að litið sé á safnfræðslu
sem þjónustu fremur en fag (profession).
Ef rýnt er í fræðin er ljóst að safn-
fræðsla situr á mörkum safnafræða
og menntunarfræða.1 Safnfræðsla er
í raun skapandi fag og hreyfiafl. Þrátt
fyrir að fræðslumál safna hafi verið
hluti af rannsóknum í safnafræði um
áratugaskeið er menntunarhlutverkið
enn óskýrt og takmörkunum háð.
Efnistök greinarinnar byggja m.a. á
doktorsverkefni höfundar í safnafræði
Horft til framtíðar í fræðslumálum safna:
Greining á faglegri nálgun í íslensku safn­
fræðslustarfi.2 Fyrst er rýnt í skilgrein-
ingar á menningar- og menntunarhlut-
verki safna auk þess sem hlutverk
safnkennara er skoðað. Þá er gerð
grein fyrir meginniðurstöðum doktors-
ritgerðar og hagnýtu líkani sem sýnir
samverkandi heild ólíkra þátta/hlut-
verka í fræðslumálum safna. Að lokum
er sagt frá könnun sem framkvæmd
var sumarið 2020 sem tilraun til
„ástandsskoðunar“ á stöðugildum og
starfsheitum þeirra sem sinna fræðslu
hjá rúmlega 40 íslenskum söfnum.
Óskilgreind og berskjölduð
fræðslumál
Söfn eru flóknar og margslungnar
menningarstofnanir. Starfsemi þeirra
byggir á fjórum grunnstoðum: að
safna, rannsaka, varðveita og miðla.
Hverri grunnstoð þarf að sinna af alúð
og eru þá ónefnd tímafrek atriði eins
og stjórnun, rekstur, starfsmanna-
mál, skráning safnkosts og stafrænn
veruleiki. Miðlunarþættir safna eru
m.a. sýningar, viðburðir, kynningar-
mál og fræðsla – í raun allt sem snýr
að tengslum við safngesti. Í þessu
samhengi skiptir nýja safnafræðin (new
museology) máli því sú viðamikla stefnu-
breyting sem átti sér stað í starfsemi
safna fól í sér að safngestir voru settir í
forgrunn og aukið samráð var haft við
samfélög. Nýja safnafræðin jók þannig
virkni safna í almannaþágu.
Innan skipulagsheilda safna virðast
fræðslumálin vera berskjölduð fyrir
hvoru tveggja, umróti og stöðnun. Á
fámennum söfnum sinna starfsmenn
öllum þáttum starfseminnar jafnvel
í hlutastarfi. Á stærri söfnum geta
skipulagsbreytingar orðið að tóm-
stundagamni stjórnenda sem leggja
mögulega niður stöður, svið og deildir
til að hagræða án þess að nokkur fái
rönd við reist. Þegar lítið rými er fyrir
gagnrýna hugsun í safnastarfi geta
fræðslumálin orðið fyrir barðinu á
slíkum breytingum eða úrelt fyrir-
komulag fest sig í sessi. Í kófi3 og
samkomubanni fengust t.a.m. fréttir
af því að fjölda fræðslufólks var sagt
upp hjá söfnum eins og MoMA í New
York. Reynslumiklir safnkennarar
voru látnir fjúka vegna ástandsins.
Svipað var upp á teningnum í fjár-
málakreppunni 2009 þegar fræðslu-
fólk safna var fjölmennasti hópurinn
sem missti störf sín og fagstöðum í
fræðslu í nafni hagræðingar.4 Þetta er
áhugaverð klemma. Kreppur og kóf
skerða möguleika safna til fræðslu og
miðlunar, á sama tíma og kallað er
eftir öflugri fræðslu og tilrauna-
kenndari miðlun til að milda áföllin.
Valdeflandi
menntunarhlutverk safna
Þegar best lætur hafa söfn þýðingar-
miklu og valdeflandi menntunarhlut-
verki að gegna með framlagi sínu til
sjálfbærari samfélaga og símenntun-
ar. Þetta framlag felst einkum í sam-
starfi safna við þau samfélög sem þau
sinna, t.a.m. við skólakerfið (frá leik-
skólum upp í háskóla) og fjölbreytta
hópa safngesta á öllum aldri með mis-
munandi lærdómsþarfir. Hópar sem
nýta sér safnfræðslu eiga það sam-
merkt að valdefling eða uppbygging
fólks er í forgrunni.
Safnfræðslu (museum learning) og
safnkennslu (museum education) er oft
sinnt af fólki með ólíkan bakgrunn
og reynslu. Störfin eru jafnvel innt
af hendi án mikillar ígrundunar um
kennslufræðilega þekkingu fagsins.
Stundum er fólk ráðið sérstaklega í
hlutverk safnkennara (museum educator)
ef kennslufræðileg menntun er til
staðar og hennar krafist. Hlutverk safn-
kennara felst einkum í því að greiða
almenningi leið að fræðslumöguleik-
um safna og auka þannig vægi þeirra.
Útvíkkun á hugmyndinni
um safnfræðslu
Áður en lengra er haldið er rétt að
gera örstutta grein fyrir doktorsverk-
efninu sem liggur hér til grundvallar.
Fimmtíu og eitt viðtal var tekið við 28
íslenska og 11 hollenska safnastarfs-
menn með víðtæka reynslu af fræðslu-
málum safna. Það var gagnlegt að
spegla fræði og störf hollenskra kollega
við íslenskan veruleika. Ég nýtti 40
viðtöl fyrir verkefnið og talaði við 21
konu og sjö karla. Viðmælendur voru á
aldrinum 31–65 ára þegar viðtölin voru
tekin og stundum tók ég fleiri en eitt
viðtal við hvern einstakling.
Fræðslumál
safna

Safnfræðsla sem fag og hreyfiafl
30
RANNSÓKN Í SAFNFRÆÐSLU