Þjóðmál - 01.09.2016, Blaðsíða 50

HSI
IHIII
IIIII
Elliðaárstöð. Um 1920 vonmmffámW*qki
og varstöðin fyrsta almenningsvirkjuniri
Elliðavatnið, varð miðlunarlón hennar.
í Noregi og Svíþjóð, sem bæði eru rík
að stórám og háum fossum, voru vatns-
fallsvirkjanir reistar í stórum stíl um og
eftir aldamótin 1900 til að knýja orkusækna
iðnaðarframleiðslu á borð við áburðar-
framleiðslu, stálsmíði og álvinnslu nokkru
síðar. Einar Benediktsson, sýslumaður og
skáld, fór í fylkingarbrjósti þeirra manna
hérlendis, sem feta vildu sömu slóð og
frændurokkará hinum Norðurlöndunum,
en þessar hugsjónir skáldsins um atvinnu-
mál landsins náðu hvorki almannahylli né
meirihlutafylgi á Alþingi þá, og skáldleg
framtíðarsýn þessa andans jöfurs rættist ekki
á íslandi fyrr en með samþykkt Alþingis á
lögum um Landsvirkjun árið 1965 og með
lögum um íslenzka Álfélagið vorið 1966, og
stóð atkvæðagreiðslan um seinni lögin afar
glöggt, enda andstaðan hatrömm um allt
land hjá Alþýðubandalaginu og Framsóknar-
flokkinum, en Viðreisnarstjórn Alþýðuflokks
og Sjálfstæðisflokks hafði sittfram á Alþingi
eftir mikla lokasennu.
Elliðaárnar í Reykjavík voru virkjaðar um
1920 sem fyrsta almenningsvirkjunin, og ný
náttúruperla, Elliðavatnið, varð miðlunarlón
hennar. Rafveitur voru í kjölfarið stofnaðar í
sumum bæjum, en Rafmagnsveitur ríkisins
tóku ekki til starfa fyrr en l.janúar 1947, og
þá fyrst komst nokkur skriðþungi á rafvæðingu
landsins, en hún sóttist samt anzi hægt, enda
höfðu landsmenn í mörg horn að líta við að
byggja upp innviði nútímaþjóðfélags, oft við
erfið ytri skilyrði á borð við heimskreppu og
heimsstyrjöld, og ofurtrú allra stjórnmálaflokk-
anna, nema Sjálfstæðisflokksins, á inn-
flutningshöft og miðstýringu atvinnulífsins í
anda sameignarstefnunnar. Innflutningi var
stjórnað af stjórnmálamönnum og embættis-
mönnum þeirra með höftum, lánsfé var af
skornum skammti og bönkunum stjórnað
af stjórnmálaflokkunum. Fjármagnshöft og
miðstýring voru ríkjandi hérfrá 1930-1960 og
voru þannig lengur við lýði á íslandi en í nokkru
öðru vestrænu landi. Þessar hömlur á einka-
framtakinu héldu afturaf þróun þjóðfélagsins
til vestrænnar velsældar vegna sóunar og
lélegrar nýtingar framleiðsluaflanna.
Sem dæmi um hægaganginn í upp-
byggingunni er höfundi það minnisstætt, að
Vatnsdalur í Austur-Húnavatnssýslu var ekki
rafvæddur fyrr en árið 1963 og þá aðeins
með einum fasa og einum vír heim á bæina,
en til baka var straumurinn leiddur í jörðu að
rússneskum hætti til að spara kopar, timbur og
einangrara í burðarstaurum, þannig að hættu-
leg skrefspenna gat myndazt fyrir menn, en
einkum þó kvikfénað, þegar hár straumur var
leiddur til jarðar. Enn á því herrans ári 2016
eru bæir í blómlegum sveitum án þriggja
48 ÞJÓÐMÁL hausthefti 2016