Múlaþing: byggðasögurit Austurlands - 01.01.2015, Blaðsíða 90

Múlaþing
forræðishyggja og einræði ríkja og hafa þá það
hlutverk að vernda valdakerfið, viðhalda því
og styrkja. Þetta eigi við um flest blöð sem út
komu á Islandi um og upp úr aldamótunum
1800 (t.d. Klausturpóstinn, Sunnanpóstinn
og Reykjavíkurpóstinn, en þau blöð voru öll
gefín út af embættismönnum). I öðru lagi sé
svokölluð „föðurleg umhyggja“ sem einkenn-
ist af því að blöðin telji það hlutverk sitt að
hafa bein áhrif á skoðanir lesenda og vemda
þá fyrir „óæskilegum“ skoðunum. Flest blöð
á íslandi frá síðari hluta 19. aldar og mestalla
20. öld falla undir þessa skilgreiningu að mati
Guðjóns og gildir þá einu hvort þau vom í eigu
einstaklinga, félaga eða stjómmálaflokka. I
þriðja lagi séu fjölmiðlar sem gefnir em út til
að bera sig fjárhagslega og efni þeirra stjómast
af markaði hverju sinni.16
Við þessa skilgreiningu Guðjóns mætti svo
bæta fjórða flokknum sem innihéldi prent-
miðla í samtímanum sem eru hlutar stærri
viðskiptaheilda eða eigendur þeirra sjá hags-
muni í því að halda þeim í starfsemi án þess
að hagnaður sé af rekstrinum. Hann einkennist
jafnvel af viðvarandi hallarekstri.
Dagblöð og fréttablöð á Islandi, hvort
heldur svæðis- eða landsmálablöð, á árabilinu
1985-2010 myndu samkvæmt skilgreiningu
Guðjóns Friðrikssonar lenda ýmist í flokk tvö
eða þrjú - sum jafnvel í báða. Flokksmálgögn
báru ákveðin merki „föðurlegrar umhyggju"
enda hlutverk þeirra að halda á lofti ákveðnum
málstað og tala gegn andstæðum skoðunum.
Þó áðurgreind flokkun sé vissulega nokkur
einföldun er þó ágætt að hafa hana til hlið-
sjónar. Með því að bera hana saman við fjöl-
miðlun þessa tíma sem hér er fjallað um sést
að skiptingin í flokksmálgögn og „frjáls og
16 Guðjón Friðriksson: „Tímabil flokksíjölmiðla - ris og hnig“,
Islenska söguþingið 28.-31. maí 1997, Ráðstefnurit I, ritstjórar
Guðmundur J. Guðmundsson og Eiríkur K. Björnsson,
Sagnfræðistofnun Háskóla Islands og Sagnfræðingafélag Islands,
Reykjavík 1998, s. 305 (s. 305-316).
óháð“ blöð er ekki eins einföld og stundum
var af látið. Austri og Austurland lenda t.d.
bæði í flokkum 2 og 3 samkvæmt greiningu
Guðjóns. Þau voru flokksmálgögn sem rekin
voru sem fyrirtæki og lifðu meira og minna á
auglýsingatekjum. Ef til vill mætti með sama
hætti (en undir öðrum formerkjum) setja suma
markaðsfjölmiðla samtímans, sem hafa duldar
pólitískar tengingar, í báða þessa flokka.
Krafa um breytingar
Meginhluta 20. aldar voru flest fréttablöð
landsins flokksmálgögn sem endurspegluðu
stefnu viðkomandi stjórnmálaflokks. Þetta
hafði áhrif á viðhorf fólks til trúverðugleika
(hlutlægni) blaðanna en leiddi á tíðum til
snarpra skoðanaskipta milli blaða. Flokks-
tengslin mynduðu á hinn bóginn bakland
varðandi áskrifendur, þar sem flokksfélagar
voru hvattir til að kaupa málgagnið.17 Slíkt
bakland var ekki til staðar hjá einkareknum
svæðisblöðum, en á móti kom að ýmsir sem
ekki keyptu flokksmálgögn voru reiðubúnir
að gerast áskrifendur að blaði sem var ótengt
stjómmálaflokkum. Sá hópur virðist hafa farið
stækkandi eftir því sem tíminn leið.
Guðjón Friðriksson segir að meginmunur-
inn á flokksmálgögnum á landsbyggðinni
og óháðu svæðisblöðunum hafí verið að þau
síðartöldu voru atvinnufyrirtæki en við hin
fyrmefndu hafí flokksmenn oftast starfað í
sjálfboðavinnu. Guðjón tiltekur þó sérstaklega
að Austurland sé eini landsfjórðungurinn
þar sem flokksmálgögnin hafí haldið velli
mun lengur. Hjá Austurlandi og Austra hafí
viðleitnin verið sú að ástunda hlutlæga frétta-
mennsku, ýta undir skoðanaskipti og einskorða
pólitískan áróður við leiðara.18 Meginástæða
17 Þorbjöm Broddason: Ritlist, prentlist, nýmiðlar, s. 55.
18 Guðjón Friðriksson: Nýjustu fréttir!, s. 257-260.