Múlaþing: byggðasögurit Austurlands - 01.01.2015, Blaðsíða 147

Grétar Jónsson
Jón A. Stefánsson
Ömefni í Möðmdalslandi
ftirfarandi texti er unninn upp úr handriti eftir Jón A. Stefánsson fyrrum óðalsbónda
á Möðrudal á Fjöllum. Eins og fram kemur er það ritað á 57. afmælisdegi hans 22.
J—/febrúar 1937. í upphafi er það unnið á tölvutækt form af Ingu Rósu Þórðardóttur,
heitinni, og þá stafsett nákvæmlega eins og Jón skrifaði það.
Ég undirritaður tók svo að mér að vinna það aðeins betur til birtingar. Vinnan við það fólst
aðallega í að breyta stafsetningu handritsins frá þeirra tíma stafsetningu til nútíma ritháttar sem
er ögn frábrugðin því er tíðkaðist fram á fyrstu áratugi 20. aldar. Þetta er gert til að lesendur
nútímans sem ekki eru vanir að lesa gamlan texta geti sem greiðlegast lesið án þess að þurfa
að íhuga mikið stafsetninguna og röðun orða í uppsettum texta.
Ætlan höfundar er bersýnilega sú að rita niður heimildir um ömefni í Möðrudalslandi og
ekki síður að lýsa því hvemig landið hafi breyst í hans minni og þá með tilliti til gróðurþekju
og þá ekki síður uppblásturs og gróðureyðingar vegna áfoks af sandi og gjóskuleifum. Eru
þetta því merkilegar heimildir skrifaðar af manni sem virkilega hafði áhuga á fylgjast með
hvernig landið sem hann nýtti til heyöflunar og beitar ekki síður, breyttist frá því sem hann
fyrst man eftir og fram að þeim tíma þegar textinn er skrifaður.
Þá eru og ágætis lýsingar á bæjarhúsum og útihúsum í Möðmdal frá því á síðustu ára-
tugum 19. aldar og fram að því er steinsteyputímabilið byrjaði fyrir alvöm á 2. og 3. áratug
20. aldar. Með þeim fylgja prýðis teikningar af bæjarhúsunum sem mikill fengur er í og
mikilvægt er að ekki glatist.
Þá er og eitt sem viðkemur örnefnum sem þeir sem lesa ættu að hafa í huga og vara sig
á, að málvenja hefur lengi verið hjá heimamönnum í Möðrudal, að þegar talað er um mel þá
getur það þýtt tvennt. Annarsvegar þetta algengasta, grjót eða sandmela og hinsvegar melgresi,
það er svæði sem vaxið er melgresi og þá oftar en hitt miklu af því og myndast þá oft stórir
foksandshólar sem þekjast melgresi því melur þrífst best í landi sem alltaf er á heyfingu.
Þetta var mikilsvert fyrir búskap sem mikið byggðist á vetrarbeit sauðijár og þá ekki síst í
gróandanum á vorin því melurinn tekur snemma við sér er sól fer að hækka á lofti og hitar
145