Morgunblaðið - 15.10.2022, Blaðsíða 12

12 DAGLEGT LÍF
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 15. OKTÓBER 2022
Rakagefandi fótamaskar
næra og mýkja fæturnar
MJÚKIR FALLEGIR FÆTUR
Fæst í apótekum, Krónunni, Hagkaup og á heimkaup.is
Kristín Heiða Kristinsdóttir
khk@mbl.is
L
jóðið er eins og íslenskur
draugur sem hægt er að
vekja upp og láta hlýða
sér. Þessi saga af urtu og
ættmóður minni var tilvalin í ljóða-
bálk en mér finnst bálkurinn
skemmtilegt form sem getur rúmað
allt,“ segir Gerður Kristný skáld, en
hún sendi frá sér nýja bók í vikunni
sem heitir Urta. Bókin sú geymir
ljóðabálk þar sem sögð er saga af
harðri lífsbaráttu á hjara veraldar, af
konu og urtu. Gerður segir bálkinn
eiga rætur í fyrrnefndri ættmóður.
„Langalangamma mín, Sigríður
Jónsdóttir, var fædd 1845 og var
bóndakona á Stóra-Fjarðarhorni við
Kollafjörð í Strandasýslu. Hún var
ljósmóðir og nítján barna móðir en
missti manninn sinn þegar hún var
um fertugt. Hún missti líka annan
fótinn og fer mörgum sögum af því
hvernig það gerðist. Ein ástæðan var
sögð sú að kýr hefði traðkað á rist-
inni á henni svo þurfti að aflima
hana. Ég ákvað að velja þá sögu í
ljóðabálkinn minn um einfætta konu
með engan mann við ysta haf með
fullt hús barna og söknuð í hjarta,“
segir Gerður sem fullyrðir að atburð-
urinn, sem segir frá í ljóðabálki
hennar, þegar kona hjálpar urtu við
að koma kópi í heiminn, hafi átt sér
stað í veruleikanum.
„Sigríður kom einn daginn inn í
bæ og sagði: „Nú get ég ekki lengur
starfað sem ljósmóðir því ég hjálpaði
urtu við að kæpa,“ segir Gerður og
bætir við að hún hafi aldrei alveg
skilið þessa sögu af langalangömmu
sinni.
„Ég heillast alltaf af því sem ég
skil ekki. Ég spurðist fyrir hjá sagn-
fræðingi, af hverju í ósköpunum
kona fædd 1845 gat ekki haldið
áfram að aðstoða konur við að fæða
börn, eftir að hafa komið svona ná-
lægt urtu. Svarið var að á þeim tíma
hafi selir þótt afar óhreinir. Sigríði
fannst hún fyrir vikið ekki lengur
hæf til ljósmóðurstarfa eftir snert-
ingu við svo óhreina skepnu. Allt á jú
að vera hreint og fagurt í kringum
fæðandi mæður. Tengdadóttur henn-
ar tókst sem betur fer að sannfæra
hana um að hún yrði að halda áfram
ljósmóðurstörfum á þessu afskekkta
svæði.“
Varð sér úti um innblástur
Gerður segir að í heimsfaraldri
hafi henni gefist tími því þá hún hafi
ekki getað farið til útlanda að lesa
upp úr bókum sínum á hátíðum eins
og hún er vön.
„Eitt af því sem mig hafði alltaf
langað að gera var að fara á Strandir
og dvelja þar. Þaðan kemur móður-
fjölskyldan mín, afkomendur Sigríð-
ar. Ég var svo lánsöm að fá að búa í
íbúð fyrir listafólk á Hólmavík og var
þar í 10 daga, skrifaði og horfði út
um gluggann út á haf og beið eftir að
sjá sel. Ingibjörg Sigurðardóttir,
frænka mín, bauð mér síðan í bíltúr
og reyndum við að leita uppi seli.
Þeim finnst ósköp gott að vera á
skerjunum við Kirkjuból,“ segir
Gerður sem las sér til um seli á
Hólmavík í bókunum um íslenska
sjávarhætti.
„Þarna varð ég mér úti um inn-
blástur og stöku orð sem ég eigna
mér og koma fyrir í ljóðabálkinum,
til dæmis að dauður selur sé dýrð í
búi. Mér fannst gaman að liggja yfir
Íslenskum sjávarháttum og fræðast
um hvernig selurinn var drepinn,
hvernig gert var að hon-
um og í hvað hann var
nýttur. Ég las líka bók-
ina Strandir 1918 –
Ferðalag til fortíðar, en
þar eru dagbókarbrot frá
frostavetrinum mikla og
sagt frá aðstæðum
Strandamanna í þeim
harðindum, hvernig þeir
komust af og hvernig sjó-
inn lagði svo hægt var að
ganga yfir firðina á ís,“ segir Gerður
og bætir við að henni hafi lengi fund-
ist selir heillandi.
„Þeir eru fagrir og forvitnir en
varir um sig. Margar þjóðsögur eru
til í kringum þá, til dæmis um ham-
skipti kvenna sem voru urtur en
gengu á land og eignuðust menn og
áttu sjö börn í sjó og sjö á landi. Fólk
trúði því hér áður fyrr að barnshaf-
andi konur mættu ekki borða sels-
hreifa, því þá fæddist barnið með
vanskapaðar hendur.“ Gerður segist
hafa komist að því þegar hún las um
Sigríði formóður sína, 19 barna móð-
urina, að hún hafði misst nokkur
börn.
„Sum barna hennar dóu ung,
skömmu eftir fæðingu. Á þessum
tíma var þetta í raun sama lífsbar-
átta hjá íslenskri mannlegri móður
og urtu, þær áttu alltaf á hættu að
missa ung afkvæmi. Mannfólkið á
þessum tíma veiddi jú kópana til að
lifa af, enda kjötið betra en í full-
orðnu selunum. En á sama tíma að-
stoðaði ljósmóðirin Sigríður urtu við
að kæpa. Þegar ég var að velta þess-
ari sögu fyrir mér fór hugmynda-
flugið af stað og til varð ljóðabálk-
urinn minn um urtuna og hana
ömmu mína. Frænka mín, Svandís
Svavarsdóttir, sagði mér fyrst af Sig-
ríði, formóður okkar, í partíi fyrir
tuttugu árum og ég hef velt henni
fyrir mér allar götur síðan. Stundum
þarf ég langan tíma til að melta hlut-
ina.“
Velur orðin eftir hljómi
Þeir sem þekkja fyrri ljóðabálka
Gerðar, Blóðhófni, Drápu og Sálu-
messu, vita vel hversu mikilli færni
hún býr yfir þegar kemur að því að
meitla ljóð, að segja margt í örfáum
orðum, vísa í leiðinni í ýmsar áttir og
vekja samtímis hinar ólíkustu tilfinn-
ingar. Þegar hún er spurð að því
hvort hún hafi meðvitað lagt af stað
með hið ofurknappa ljóðform við
upphaf sköpunar Urtu, segir hún að
bálkurinn hafi orðið til hjá henni í
fáum orðum.
„Þetta er stíllinn sem ég hef
tamið mér. Hann á að vera knappur
og meitlaður. Mér finnst ágætt að
skrifa með blýanti þegar ég hef vinn-
una því þá finn ég líkamlega hverju
má sleppa. Ég vel orðin eftir hljómi
þeirra og gríp til innríms og stuðla
eftir því sem þurfa þykir,“ segir
Gerður og vitnar í hendingu úr bók-
inni: Hel vindur sér um hélaðar dyr,
dvelur lengi, velur stelpu, gerir frost-
mark á fölt enni, felur mér gröfina,
gapandi kok.
„Á undanförnum árum hef ég
ferðast víða og flutt ljóðin mín fyrir
fólk út um allan heim. Ég hef orðið
meðvitaðri um að ljóðin séu til flutn-
ings en ekki aðeins til að lesa í ein-
rúmi af bók. Ég les því ljóðin marg-
oft upphátt fyrir sjálfa mig á meðan
ég sem þau. Þótt ég heyri ljóð flutt á
tungumálum sem ég skil engan veg-
inn nýt ég samt þess að heyra hrynj-
andina og sjá hvernig skáldin stíga
oft ölduna í takt við hana. Mér finnst
unaðslegt að finna hvað ljóðformið
sjálft er göldrótt.“
Sigríður hjálpaði urtu að kæpa
„Sigríður kom einn daginn inn í bæ og sagði: „Nú get ég ekki lengur starfað sem ljósmóðir, því ég hjálpaði urtu við að kæpa,“ segir Gerður
Kristný um langalangömmu sína en sagan sú varð henni innblástur að ljóðabálki sem nýja bókin hennar, Urta, geymir. Þar segir af
harðri lífsbaráttu á hjara veraldar. „Á þessum tíma var þetta í raun sama lífsbarátta hjá íslenskri mannlegri móður og urtu.“
Morgunblaðið/Eggert
Í flæðarmálinu Gerður Kristný segir að sér finnist selir heillandi, þeir séu fagrir og forvitnir, en líka varir um sig.
Börn brjóta
skurn af skafli
LJÓÐ ÚR URTU
Börn brjóta
skurn af skafli
klekjast
úr vetri
ungar
úr fjörugrjóti
Urta birtist á skeri
Enn mætast
augu okkar
þau sömu og
sátu í kópnum
sem varð mér
kjöt
ljós
beisli
brók
Augun lauguð
bæn um hjálp
Hefði gefið
hvað sem er
til að halda fætinum
lognhæga daga
og dýrindis þurrk
fyrir hríðarfelli
og hreggviðri
Léti samt aldrei kúna
Dreymi mig fjósið
Gott væri að hverfa
inn í kýrvömb
yfir háveturinn
dóla sér
í dimmunni
fram á vor
Kastast út
með kálfi
Veröld mína
varðir þú garði
sneiðst mér
úr henni spildu
hvar gleðin
klukkaði krakka
kýr ráku í mig
granir
lömb hnýfla