Morgunblaðið - 15.10.2022, Blaðsíða 42

42 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 15. OKTÓBER 2022
AF BÓKMENNTUM
Silja Björk Huldudóttir
silja@mbl.is
Alls eru þrettán bækur á átta nor-
rænum tungumálum tilnefndar til
Barna- og unglingabókmenntaverð-
launa Norðurlandaráðs í ár, en verð-
launin verða afhent í 10. sinn við
hátíðlega athöfn í Helsinki þriðju-
daginn 1. nóvember í tengslum við
74. þing Norðurlandaráðs. Við sama
tækifæri verða einnig veitt verðlaun
Norðurlandaráðs fyrir tónlist (en
þau verðlaun voru fyrst veitt 1965 og
árlega frá 1991); starf að umhverfis-
málum (veitt árlega frá 1995); kvik-
myndir (fyrst afhent í tilraunaskyni
2002 í tengslum við 50 ára afmælis-
hátíð Norðurlandaráðs og árlega frá
2005) og bókmenntir (veitt árlega
frá 1962). Í blaðinu á fimmtudag var
sjónum beint að framlagi Finna,
Færeyinga, Grænlendinga og Norð-
manna. Í dag er komið að framlagi
Dana, Íslendinga, Sama og Svía.
Rýnir las bækurnar á frummálinu
nema annað sé tekið fram.
Áhrif siðmenningar
Danir tilnefna tvær mjög ólíkar
myndabækur í ár. Þetta eru annars
vegar Den om Rufus (Þessi um
Rufus) eftir Thorbjørn Petersen,
Herman Ditte og Mårdøn Smet og
hins vegar O PO POI eftir Jan Oks-
bøl. Báðar bækurnar eiga það sam-
eiginlegt að dýr eru í aðalhlutverki.
Den om Rufus er fyndin og
hjartahlý saga þar sem samspil nátt-
úru og menningar er til skoðunar í
heillandi myndheimi sem er undir
sterkum áhrifum frá teiknimynda-
sögunni. Í forgrunni er refurinn
Rufus sem býr í borginni og finnst
notalegt að horfa á sjónvarpsþátt
um náttúruna úr hægindastólnum
sínum meðan hann drekkur sykrað
te. Í upphafi bókar gengur fyrsta
haustlægðin yfir og umbyltir ekki
aðeins öllu utandyra heldur kemur
róti á líðan Rufusar sem í næstu
búðarferð deilir
óvænt þeim upp-
lýsingum með
hænunni Hanne,
sem rekur kjör-
búð hverfisins, að
hann hafi dreymt
að hann flygi eins
og fugl. Stuttu
síðar fer Rufus í
göngutúr sem
leiðir hann inn í almenningsgarð og
þaðan út í villta náttúruna þar sem
hann kemst smám saman í tengsl við
uppruna sinn og gleymir allri sið-
menningu. Villtur leikurinn tekur
yfir þar til garnirnar fara að gaula
og hann hyggst grípa sér hænu í
matinn, sem reynist þá vera Hanne.
Den om Rufus er falleg og heill-
andi saga sögð með fáum orðum og
frábærum myndum. Útpæld lita-
notkun styrkir lestrarupplifunina,
þar sem rauður feldur Rufusar
stingur í stúf við grátt borgarlands-
lagið meðan hann rennur saman við
haustliti skógarins. Í bókarlok víkur
blái litur himinsins fyrir bleikri birtu
sólarupprásar sem kallast sterklega
á við nýkviknaðar kenndir vinapars-
ins sem saman snýr heim í borgina.
Köttur úti í mýri …
O PO POI er heimspekileg
myndabók um sögu í nokkrum lög-
um. Í ysta laginu eru önd, kanína og
api um borð í gúmmíbát. Öndin fer
að segja sögu af tveimur köttum þar
sem annar kötturinn fer að segja
hinum kettinum sögu af frænda sín-
um sem varð vitni að því þegar mán-
inn féll til jarðar með tilheyrandi
óðagoti og ráðaleysi viðstaddra.
Meðan kettirnir ræðast við verða
þeir óvænt fyrir lest sem bindur
snöggan enda á samtal þeirra, en í
beinu framhaldi fljóta höfuðföt
þeirra fram hjá gúmmíbátnum. Bók-
in birtir lesendum þrjár súrrealískar
sögur í einni þar sem mikið er rætt
um hvað aðrir ættu að gera meðan
lítið verður úr
verki hjá þeim
sem sífellt tala.
Hæglega er hægt
að lesa bókina
sem túlkun á við-
bragðsleysi
heimsins við
loftslagsvánni.
Oksbøl notar
kröftuga liti í myndum sínum og
nálgast myndefnið með abstrakt
hætti. Áferðin á litaflötum minnir á
tússpennastrik, sem skapar sterka
tengingu við unga lesendur.
Ljúfsár saga um vináttu
Framlag Íslendinga þetta árið eru
skáldsögurnar Alexander Daníel
Hermann Dawidsson: Bannað að
eyðileggja eftir Gunnar Helgason
sem Rán Flygenring myndlýsir og
Bál tímans – Örlagasaga Möðru-
vallabókar í sjö hundruð ár eftir
Arndísi Þórarinsdóttur sem Sig-
mundur B. Þorgeirsson myndlýsir.
Bannað að eyðileggja er ljúfsár
saga um vináttu, fjölmenningu, ást-
arskot, missi og kosti og galla þess
að vera með
athyglisbrest og
ofvirkni eða
ADHD. Í for-
grunni eru bekkj-
arsystkinin Alex-
ander og Sóley
ásamt litríkum
fjölskyldum
þeirra sem óvænt
tengjast sterkum
böndum. Framvindan er mjög hröð,
en höfundur nær vel að fanga þanka-
gang Alexanders þar sem hugur
hans flakkar sífellt úr einu í annað.
Tússteikningar Ránar gæða söguna
góðu lífi og endurspegla bæði angist
og gleði persóna.
Grípandi frásögn handrits
Bál tímans – Örlagasaga Möðru-
vallabókar í sjö hundruð ár býður
upp á frumlega og skemmtilega
nálgun á menningararfinn. Möðru-
vallabók er þekktasta handrit Ís-
lendingasagna og tilheyrir hand-
ritasafni Árna Magnússonar sem er
á varðveislulista UNESCO um
Minni heimsins. Með því að skrifa
bókina frá sjónarhorni 700 ára gam-
als skinnhandrits
nær Arndís að
miðla sögunni á
hrífandi og per-
sónulegan hátt.
Lesendur finna
til með handrit-
inu þegar síður úr
því verða eldi að
bráð, deilir
áhyggjum þess af því að farast til
sjós og fylgjast áhugasamir með
vafstri mannfólksins sem sýslar um
handritið á ólíkum tímum. Frásögn-
in er ávallt lifandi og grípandi og
Arndís fær sérstakt hrós fyrir að
skálda skemmtilega í eyðurnar, en í
eftirmála gerir hún vel grein fyrir
því hvar hún hafi helst þurft að giska
sökum skorts á heimildum. Myndir
Sigmundar bæta miklu við lestrar-
upplifunina og vísa með góðum hætti
til myndlýsinga skinnhandritanna.
Svo sárt að vera svöng
Framlag Sama í ár er ljóðabókin
Gárži (Knappt) eftir Söru Vuolab
sem rýnir las í norskri þýðingu sem
Harald Gaski vann í samstarfi við
höfundinn. Bókin, sem skrifuð er
sem fyrstu persónu frásögn ungrar
stúlku, hverfist um átröskun. Höf-
undur fangar af
djúpu innsæi
órökréttu hugs-
anirnar í glímunni
við sjúkdóminn
sem yfirtekur allt.
Textinn er fullur
af sársauka í
bland við hár-
beitta íróníu og
orðaleiki eins og
sjá má í textabrotinu: „Fundið mér
kærasta? / Ég er ekki enn á lausu /
Ég og átröskunin mín“. Annað gott
dæmi er: „Svo sárt að vera svöng /
svo sárt að ég / vil heldur vera
svöng“ þar sem lesandinn fer eðli-
lega að velta fyrir sér hvaða sársauki
veldur því að ljóðmælandi þurfi að
svelta sig. Stúlkan berst gegn því að
fullorðnast og sveltir sig í von um að
halda í barnakroppinn. Á sama tíma
veltir hún fyrir sér hver sé tilgang-
urinn og verður þögul þegar hún átt-
ar sig á því að hún getur ekki verið
mett og mjó á sama tíma heldur
neyðist stöðugt til að velja á milli.
Ég er eins og ég er
Svíar tilnefna annars vegar ung-
lingaskáldsöguna Himlabrand
(Himnabruni) eftir Mou Backe Åstot
og hins vegar myndabókina Naturen
(Náttúran) eftir Emmu Adbåge.
Í raun má segja að Samar eigi tvo
fulltrúa í ár, því
Åstot er Sami og
á hreindýr, en
samfélag sam-
ískra hreindýra-
hirða er til um-
fjöllunar í þessari
frumraun henn-
ar. Bókin hverfist
um unglingspilt-
inn Ánte sem
verður ástfanginn af Erik, besta vini
sínum, í samfélagi þar sem samkyn-
hneigð er litin hornauga með þeim
afleiðingum að samkynhneigð ung-
menni yfirgefa heimahagana og leita
skjóls í fjölmennari borgum. Ánte
vill hins vegar ekki þurfa að gefa líf-
ið sem hreindýrahirðir upp á bátinn
til að mega vera eins og hann er.
Höfundur skapar sannfærandi
mynd af tilvistarkreppu Ánte, vonir,
væntingar og þrár þar sem auðvelt
er að hafa samúð með söguhetjunni.
Dregnar eru upp áhugaverðar hlið-
stæður milli þeirrar kúgunar sem
Samar hafa orðið fyrir í gegnum
aldirnar og þeirrar undirokunar sem
samkynhneigðir verða fyrir í dag. Á
sama tíma er þetta afar sterk ástar-
saga sem hreyfir við lesendum.
Náttúran sigrar að lokum
Í myndabókinni Naturen skoðar
Emma Adbåge samspil manns og
náttúru með því að segja sögu smá-
bæjar. Í upphafi bókar erum við
kynnt fyrir bæjar-
búum sem „elska“
náttúruna með
sínum ólíku árstíð-
um. Í fáum orðum
og litríkum, tján-
ingarríkum mynd-
um sjáum við fyrst
sveitasæluna áður
en við verðum vitni að gremju
íbúanna yfir því að geta ekki stjórn-
að náttúrunni algjörlega eftir sínu
höfði. Lesendur geta ekki annað en
hlegið að bjargarleysi íbúanna sem
virðast aðeins geta fundið lausnir
sem gera illt verra. Ofsarigning og
flóð annars vegar og hins vegar elds-
voði í kjölfar sumarþurrka minna
okkur á vána sem við stöndum
frammi fyrir í samtímanum. Mynd-
ræn framsetningin undirstrikar
sterklega að í átökum manns og
náttúru er það náttúran sem sigrar á
endanum. Hún er í forgrunni á
hverri opnu þar sem sterkir litir
ráða ríkjum, meðan manneskjurnar
birtast sem litlitlar fígúrur teikn-
aðar með mjóum strikum.
Aðeins fjórar bækur komið út
Rétt er að geta þess hér í lok
seinni greinarinnar um tilnefndar
barna- og unglingabækur ársins að
þær eru allar, ásamt öllum vinnings-
bókunum frá upphafi, aðgengilegar
almenningi á frummálunum á bóka-
safninu í Norræna húsinu. Vonandi
mun einhver hluti þeirra rata til les-
enda hérlendis í íslenskri þýðingu,
en frá því að Barna- og unglinga-
bókmenntaverðlaun Norðurlanda-
ráðs voru fyrst veitt árið 2013 hafa
aðeins fjórar þeirra 109 bóka sem
tilnefndar hafa verið á öðrum tungu-
málum en íslensku komið út í ís-
lenskri þýðingu. Þetta eru Öll með
tölu eftir Kristin Roskifte frá Noregi
(sem vann 2019 og kom út hjá Vöku-
Helgafelli 2020), Tréð eftir Bárð
Oskarsson frá Færeyjum (vann 2018
og kom út hjá Dimmu 2019), Brúnar
eftir Håkon Øvreås sem Øyvind
Torseter myndlýsti, en báðir eru frá
Noregi, (en bókin vann 2014 og kom
út hjá Máli og menningu 2015) og
Flata kanínan eftir Bárð Oskarsson
(sem var tilnefnd 2014 og kom út hjá
Bókaorminum 2015).
Yfirlýst markmið verðlauna
Norðurlandaráðs er að auka áhuga
fólks á norrænu menningarsam-
félagi og efla vitund um náttúru- og
umhverfisvernd á Norðurlöndum.
Þetta er gert með því að vekja at-
hygli á listaverkum sem skarað hafa
fram úr og verðlauna sértæk verk-
efni eða aðgerðir sem eru umhverf-
inu til góðs.
Hvorum tveggja bókmenntaverð-
laununum er ætlað að vekja áhuga á
bókmenntun og tungumálum grann-
þjóðanna sem og menningarlegri
samkennd þeirra. Bækur rata hins
vegar sjaldnast til lesenda utan síns
málsvæðis nema fyrir tilstilli vand-
aðra þýðinga og góðra útgáfu-
styrkja. Enn og aftur skorar undir-
rituð á ráðamenn jafnt sem út-
gefendur að huga betur að þessum
málum, enda hafa á síðustu árum
verið tilnefndar fjölmargar afburða-
bækur sem eiga fullt erindi við
íslenska lesendur.
Seinni kynningin á tilnefndum bókum til Barna- og unglingabókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs 2022
Þegar náttúran tekur völdin
Sveitasæla Samspil manns og náttúru er til skoðunar í Naturen.
Ást Refurinn Rufus heillast af hænunni Hanne sem rekur matvörubúð.
Tússlitir Höfuðföt kattanna fljóta
framhjá gúmmíbátnum í O PO POI.
ADHD Teikningar Ránar Flygenring endurspegla vel umfjöllunarefnið.
Legó hjálpar aðalpersónu bókarinnar að einbeita sér í stærðfræðinni.
Menningararfur Eldur ógnar ómet-
anlegum handritum í Báli tímans.