Morgunblaðið - 15.10.2022, Side 31

UMRÆÐAN 31
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 15. OKTÓBER 2022
Umræðan um
Schengen hefur of oft
verið á tilfinninga-
nótum, þar sem jafnvel
lögreglumenn og
starfsmenn tollsins
hafa mætt á spjallsíður
og haldið skrýtnum
hlutum fram. Förum
aðeins yfir, í rólegheit-
um, hverjir eru kostir
og þá gallar Schengen.
Byrjum á því hvað er
Schengen? Schengen
er í raun afar lítið annað en gagna-
grunnur. Inn í hann eru skráðar upp-
lýsingar um alla afbrotamenn sem
vitað er um og lögregluþjónar/toll-
gæslumenn fá aðgang að sameigin-
legum gagnagrunni þar sem allar
þjóðir halda gagnagrunn um öll af-
brot allra sem skráð hafa verið.
Óupplýst brot eru að sjálfsögðu ekki
skráð og eflaust hægt að kalla slíkt
ókost. Markmið Schengen eru tví-
þætt; að afnema persónulegt eftirlit á
landamærum til þess að ferðafrelsið
innan Schengen-ríkjanna virki og
auka samvinnu allra löggæslusveita
innan Schengen svo upplýst sé um
ferðir hættulegra einstaklinga. Sem
sagt að auka frelsi þeirra borgara
sem löggæsluyfirvöld telja hættu-
lausa til þess að ferðast innan
Schengen-svæðisins. Í SOCTA-
vinnuhópnum vinnum við með öðrum
löndum í að rekja og fylgjast með:
1. Glæpastarfsemi mótorhjólahópa
í Evrópu.
2. Glæpastarfsemi hópa frá Aust-
ur-Evrópu (sérstaklega Eystrasalts-
löndunum).
3. Peningaþvætti og fjármuna-
brotum tengdum því.
4. Framleiðslu og dreifingu eitur-
lyfja.
Þarna er íslenska lögreglan í virku
samstarfi með Interpol. Því væri til
að dreifa þótt við værum ekki í
Schengen en í staðinn hefðum við að-
gang að miklum mun minni gagna-
grunni. En einnig erum við í sam-
starfi við Eurojust sem er með
áherslu á skipulagða fjölþjóðlega
brotastarfsemi. Þá höfum við vegna
þessa aðgang að evrópsku handtöku-
skipuninni, ef við þurfum að hafa
hendur í hári glæpamanna utan Ís-
lands.
„Schengen gerir það að verkum að
enginn þarf vegabréf.“ Þessu er
stundum haldið fram. Svo er alls ekki.
Hvaða flugfélag sem er getur krafist
vegabréfs. Ekkert land hleypir fólki
inn án gildra persónuskilríkja. Ísland
hefur ákveðna sérstöðu þar sem ein-
ungis vegabréf eru talin gild persónu-
skilríki hér á landi. En án skilríkja
getur enginn komið. Ferðamönnum
er bara ekki gert skylt að sýna landa-
mæraverði það við komu, en sé þess
krafist einhverra hluta vegna þá er
engum heimilt að ferðast án skilríkja.
Ekkert annað kerfi er til í heiminum
sem er öflugra til að berjast gegn
skipulögðum glæpum en þetta kerfi.
Europol er hluti af þessu kerfi og er
virk samvinna milli þeirra og kollega
þeirra í Ameríku. Allir farþegar allra
flugvéla sem koma til Íslands eru
bornir saman við gagnagrunn í svo-
kölluðu G-kerfi sem er svo borinn
saman við sérstakan gagnagrunn lög-
reglu. Þannig að alla sem koma til
landsins og eru taldir hættulegir er
strax vitað um, og það áður en flugvél
lendir.
Lögreglusamvinnan: Þar hafa allir
aðgang að nokkrum kerfum, SIS-
kerfið er þar stærst. Þar er haldið
upplýsingum um 32 milljónir ein-
staklinga/skráningar, þá sem hafa
komist upp á kant við lög.
SIRENE-skrifstofa er í hverju að-
ildarlandi, hluti af alþjóðadeild ríkis-
lögregluskóla. Lögreglan hefur að-
gang að menntun innan Cepol sem er
alþjóðlegur lögregluskóli. Svo er ís-
lenska lögreglan aðili að Prum, sem
er samstarf um samvinnu lögreglu
gegn hryðjuverkum og glæpastarf-
semi yfir landamæri.
Þar höfum við aðgang
að fingrafara- og
erfðaefnaskrám sem og
ökutækjaskrám.
Kostir: Menntun er
alltaf til góðs, við getum
auðvitað lært af reynslu
annarra þjóða. Gallar:
Þótt menntun sé til boða
er ekki endilega öruggt að allir hafi
vilja eða getu til að meðtaka hana.
Sumir sem starfa innan þessa kerfis
virðast ekkert hafa lesið sér til um
það og vekur það spurningar um hæfi
þeirra og getu til að sinna starfi sínu.
„Við opnum landamæri okkar upp
á gátt.“ Þetta hefur einnig heyrst.
Svo er einnig ekki. Schengen setur
engu landi slíkar takmarkanir. Gott
dæmi um heimildir til lokunar er þeg-
ar Danmörk lokaði landamærum sín-
um að Svíþjóð. Slík lokun þarf hins
vegar rökstuðning. Sá rökstuðningur
gæti verið til dæmis að glæpum hafi
fjölgað, ef við teljum (með rökstuðn-
ingi) að öryggi borgara hafi minnkað.
Þá getum við tekið upp nákvæmlega
allt það eftirlit sem við sjálf viljum.
En slíkt kostar gríðarfé. Við tökum
nú á móti nokkrum milljónum ferða-
manna. Við myndum þurfa að hafa
mjög mikinn viðbúnað en stóra
spurningin er: hvað ætlum við að
skoða? Hver einasti maður sem kom
til Íslands er búinn að fara í gegnum
gagnagrunninn þannig að ef um
brotamann/konu er að ræða þá var
það vitað áður en flugvélin lenti. Við
höfum engan annan gagnagrunn til
að leita í en þennan Schengen-gagna-
grunn þannig að stóra spurningin er:
að hverju á að leita í mjög svo hertu
landamæraeftirliti? Kosturinn við
Schengen er þarna að við vitum alltaf
ef glæpamenn eru á leið til landsins.
Gallinn við að hætta Schengen yrði
gríðarkostnaður og mjög miklar tafir.
En til að finna svo hvað? Leita að
hverju? Ef við höfum ekki aðgang að
stærsta gagnagrunni um glæpamenn
sem til er í veröldinni, hvernig á toll-
vörður/lögregla að vita hver af kom-
andi ferðamönnum er hættulegur?
Schengen hefur bókstaflega ekkert
með það að gera hverjir fá starfsleyfi/
atvinnuleyfi á Íslandi. Þar má benda
á að lönd innan ESB hafa mjög ólíkar
reglur. Þýskaland til dæmis vísar
hverjum þeim úr landi sem er ekki
kominn með vinnu og byrjaður að
greiða skatta þremur mánuðum eftir
komu til Þýskalands.
Þess utan þá væri samstarf okkar
við hinar Norðurlandaþjóðirnar í
uppnámi værum við ekki í Schengen.
Schengen er því alþjóðasamvinna að-
ildarríkja gegn glæpum og sér í lagi
gegn skipulagðri glæpastarfsemi.
Þeir sem eru á móti þessu sam-
starfi skulda okkur hinum því nokkr-
ar útskýringar:
1. Það er auðvelt að vera á móti, erf-
iðara að vera með. Hvað á að koma í
staðinn? Hvernig yrði slíkt eftirlit
framkvæmt, byggt á hverju, hver væri
kostnaðurinn og eftir hverju væri far-
ið? Ef fólk telur að „tilfinning“ toll-
varða eigi að ráða þá er slíkt oftast
kallað „racial profiling“ og væri Ísland
komið í hóp landa eins og N-Kóreu og
Rússlands ef slíkt yrði tekið upp.
2. Að hvaða leyti hefur Schengen
brugðist okkur? Hvaða glæpir hafa
verið framkvæmdir á Íslandi sem
fjarvera okkar frá Schengen hefði
komið í veg fyrir?
Það hlýtur að vera krafa á þá sem
telja þetta ómögulegt að koma með
aðra sýn. Hvað á að koma í staðinn?
Hvað árangri hafa aðrar þjóðir sem
standa utan Schengen (Bretland til
dæmis) náð sem er okkur til eftir-
breytni?
Aðild að Schengen
– kostir og gallar
Þórður Áskell
Magnússon
Þórður Áskell
Magnússon
» Schengen er
í raun afar
lítið annað en
gagnagrunnur.
Höfundur er atvinnurekandi og
áhugamaður um upplýsta umræðu.
Sökum heimspestar-
innar hafa alþjóðleg
samtök hafísþjónustu og
–rannsókna (Internat-
ional Ice Charting
Working Group
(IICWG)) ekki getað hó-
að til árlegs fundar eða
málþings sl. tvö ár nema
á netinu. Þótti það betra
en ekki neitt en þó ekki
talið fullnægjandi til
lengdar. Menn urðu því
harla fegnir að geta nú hist í eigin per-
sónu. Fundur ársins fór fram í Buenos
Aires í Argentínu í lok september og
sóttu hann um 50 sérfræðingar frá
þátttökulöndunum. En að þessu sinni
var ákveðið að halda líka uppteknum
hætti og halda fundinn á netinu sam-
tímis. Tóku þannig um 60 manns víðs
vegar í heiminum þátt í málþinginu á
netinu. Þetta notfærði ég mér og
skráði mig eins og síðastliðin ár á fund-
inn til að forvitnast um þróun mála á
þessu gamla sviði mínu á Veðurstofu
Íslands. Þetta var jafnframt gott tæki-
færi til að halda við heilafrumunum!
Að loknum fimm daga fundinum var
gefin út fréttatilkynning og skal hér
greint frá fáeinum atriðum. Könnun á
hafís á stórum mælikvarða fer mikið
fram með hjálp gervihnatta og eru um
borð í þeim margvíslegir skynjarar. Á
fundinum var fjallað um árangur rann-
sókna á notkun tækja með mismun-
andi bylgjulengdir og samanburður á
þeim við fjarkönnun á hafís. Hafísþjón-
usta Argentínu og Síle hefur með
höndum könnun á hafís í Suðurhöfum
við Suðurheimskautsland og kynntu
gestgjafarnir starfsemina á þeim slóð-
um. Þá voru ræddar nýjar aðferðir við
mat á hættu af hafís, bæði í Norður- og
Suðurhöfum, og kortagerð þar að lút-
andi. Skilgreiningar á mörkum mestu
útbreiðslu syðra svipað og verið hefur í
norðri voru ræddar með tilliti til fjar-
könnunar úr gervihnöttum. Þá var t.d.
umræða um miðstöðvar fyrir kennslu
og þjálfun sjófarenda á ísilögðum
svæðum.
Athyglisverðir
viðburðir
Þótt útbreiðsla hafíss fari minnkandi
er hún mjög breytileg
frá ári til árs. Hámarks-
útbreiðsla sl. ár hér
norður frá varð 25. febr-
úar 2022, en minnsta út-
breiðsla líklega 18. sept-
ember. Hún var þá um
4,7 milljón ferkílómetrar
eða um það bil 10.
minnsta frá byrjun fjar-
könnunar fyrir 44 árum.
Borgarís í Norður-
Atlantshafi var í minna
lagi þriðja árið í röð. Í
Eystrasalti var ísavet-
urinn mildur en nokkuð langdreginn. Í
Suðurhöfum við Suðurheimskautsland
var slegið met þar sem útbreiðslan (í
febrúar 2022) varð í fyrsta sinn minni
en tvær milljónir ferkílómetra. Þar
syðra fóru líka á kreik víðfeðmustu
borgarísjakar sem um getur. Annar
þeirra hélst furðulengi en hinn
splundraðist í þúsund mola árið 2020.
Á málþinginu var sagt frá alþjóð-
legum leiðangri sem var í heimsfrétt-
unum fyrir nokkru þar sem greint var
frá fundi rannsóknaskips á hafsbotni
við Suðurheimskautsland. Hafði skipið
kramist í hafísnum og sokkið árið 1915.
Skip þetta hét Endurance og var skip
Ernests Shackletons, hins fræga
breska landkönnuðar. Furðuvel hafði
skipið varðveist þessa liðlegu öld á
hafsbotni.
Skipaferðir að loknu Covid-
tímabili – nýir ísbrjótar
Afturkippur varð á siglingum um
hafísslóðir meðan á heimsfaraldrinum
stóð en vel horfði á ný. Bjartsýni stóð
stutt því að hætt er við að innrás Pút-
íns í Úkraínu dragi því miður úr við-
reisn í þessum efnum.
Að lokum skal frá því sagt að ís-
brjótafloti heimsins fer stækkandi.
Ástralía hleypti nýjum slíkum af stokk-
unum nýlega og hefur nú þegar upp-
götvað neðansjávargjá í Suðurhöfum
og fært vistir til ástralskra rannsókna-
stöðva til Suðurheimskautsins. Síle
eignast ísbrjót eftir tvö ár. Þá hafa
Bretar eignast nýtt, vel ísstyrkt, rann-
sóknaskip sem þeir nefna eftir sínum
manni sem allir kannast við, David
Attenborough. Kanada fær senn þrjú
öflug skip fyrir ísaslóðir og Banda-
ríkjamenn hafa tekið kipp og munu
taka í gagnið fyrsta stóra ísbrjótinn af
þremur snemma árs 2025. Kínverski
ísbrjóturinn Xue Long randar nú á
milli heimskautanna og reynist vel.
Því miður neyddust rússneskir vinir
okkar í hinu alþjóðlega hafíssamfélagi
til að vera fjarri góðu gamni að þessu
sinni en Rússland er sannarlega stór-
veldi á þessu sviði sökum reynslu í
Norður-Íshafi, þekkingar sinnar og
rannsókna. Ánægjulegt samstarf allra
þjóða á norðurslóðum hefur því miður
splundrast eins og ísjaki. Vonandi ræt-
ist úr.
Um IICWG
Fundurinn í Argentínu var sá 23. frá
stofnun árið 1999. Formleg þátt-
tökulönd eru 13 talsins, Argentína,
Bandaríkin, Danmörk, Finnland,
Grænland, Ísland, Kanada, Noregur,
Pólland, Rússland, Síle, Svíþjóð og
Þýskaland. Frá löndunum koma
fulltrúar hafísþjónustu í löndunum,
landhelgisgæslu, háskólum og rann-
sóknastofnunum. Þátttaka á fundunum
er öllum opin og hafa þar t.d. verið vís-
indamenn á eigin vegum, fulltrúar
Kína og Japans o.s.frv.
Fundirnir hafa verið haldnir tvisvar
á Íslandi í boði Veðurstofu Íslands og
Háskóla Íslands. Þess má geta að for-
seti Íslands, Ólafur Ragnar Grímsson,
brást vel við beiðni skipuleggjenda um
að ávarpa ráðstefnurnar. Næsti fundur
verður haldinn í Cambridge á Eng-
landi. Kjörið væri að Ísland tæki með
öflugum hætti þátt í rannsóknum á
hafís og veðurfari á norðurslóðum,
Grænlandssundi, Norður-Íshafi og
siglingaleiðum um Norður-Íshaf. Þetta
er nágrenni okkar.
Sjá nánar: https://nsidc.org/noaa/iicwg.
Alþjóðlegur hafísfundur í Arg-
entínu – 23. ársþing IICWG
Þór Jakobsson »Hinn 23. alþjóðlegi
ársfundur samtaka
hafísþjónustu og -rann-
sókna fór nýlega fram í
Argentínu, bæði með
mannfundum þar og
vefrænt um heiminn.
Þór Jakobsson
Höfundur er veðurfræðingur.
thor.jakobsson@gmail.com
Bjartaland í Flóahreppi
Fasteignamiðstöðin Hlíðasmára 17, 201 Kópavogi sími 550 3000 er með til sölu jörðina Bjartaland í Flóahreppi örstutt frá
Selfossi. Afar glæsilegur húsakostur og landstærð 46,4 hektara eignarland.
Íbúðarhús á einni hæð 158,2 m2 byggt 2010, skiptist í anddyri, stofa, eldhús, gott baðherbergi, þrjú svefnherbergi, sjónvarpshol,
þvottahús og geymslu.
Glæsileg 700 m2 reiðskemma byggð 2011 og einnig 279 m2 bygging sem er skráð sem hesthús, þar er innréttuð u.þ.b 53 m2
gestaíbúð og um 63 m2 tækjageymsla, u.þ.b. 57 fermetra hlaða og hesthús 63 fermetra fyrir 10 hesta.
Eignin er öll hin glæsilegasta enda allt nýlegt og gefur húsakostur möguleika á margs konar nýtingu ef það hentar. Sjón er sögu
ríkari.