Morgunblaðið - 15.10.2022, Blaðsíða 45

MENNING 45
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 15. OKTÓBER 2022
Helgi Snær Sigurðsson
helgisnaer@mbl.is
Sýning á verkum Zanele Muholi,
samtímalistamanns og aðgerðasinna
frá Suður-Afríku, verður opnuð í dag,
15. október, í þremur af sölum Lista-
safns Íslands. Á henni má sjá yfir
hundrað ljósmyndir auk vídeóverka
eftir Muholi sem er samtímaljós-
myndari og kýs að nota persónu-
fornafnið hán. Eru verk háns í til-
kynningu sögð gefa innsýn í líf svarts
fólks sem tilheyri hinsegin samfélag-
inu í Suður-Afríku og víðar. „Þá
varpa myndir háns ljósi á og leitast
við að fræða áhorfendur um það mis-
rétti sem þessir hópar verða fyrir
samtímis því að skapa jákvæðar birt-
ingarmyndir fyrir hópa sem er síður
fjallað um eða fjallað um á villandi
hátt. Muholi beinir linsunni einnig að
sjálfu sér en hán býr til sjálfsmyndir
sem takast á við hugmyndir um kyn-
þátt, sögu og sýnileika,“ segir m.a. í
tilkynningunni. Aðskilnaðarstefnan í
Suður-Afríku var opinberlega afnum-
in árið 1994 en þrátt fyrir að stjórnar-
skrá hins suðurafríska lýðveldis, sem
tekin var í gildi 1996, hafi verið sú
fyrsta í heiminum til að banna mis-
munun á grundvelli kynhneigðar með
lögum, er hinsegin samfélagið þar í
landi enn skotspónn fordóma, haturs-
glæpa og ofbeldis, eins og bent er á.
Sýningin var upphaflega sett upp í
Tate Modern í London og fór þaðan í
Bildemuseet í Umeå í Svíþjóð og
Kunstforeningen GL Strand í Kaup-
mannahöfn. Sýningarstjórar eru
Yasufumi Nakamori, yfirsýningar-
stjóri frá Tate Modern; Harpa Þórs-
dóttir, safnstjóri Listasafns Íslands,
og Vigdís Rún Jónsdóttir, sýningar-
stjóri í sama safni, og sýningar-
hönnuður er Helgi Már Kristinsson.
Sýningin er skipulögð af Tate Mod-
ern í samstarfi við Listasafn Íslands,
GL Strand og Bildmuseet Umeå.
Tími til kominn
Blaðamaður sló á þráðinn til Naka-
mori í fyrradag og spurði hann fyrst
að því hvers vegna Tate Modern hefði
ákveðið að setja upp sýningu á verk-
um Maholi. Hann svarar því til að
Maholi hafi verið meðal mikilvægustu
myndlistarmanna undanfarin tíu ár
eða þar um bil, af þeim sem nota ljós-
myndir og vídeó sem miðil. Því hafi
verið tími til kominn að kafa dýpra í
list háns með yfirlitssýningu í Bret-
landi og færa það samfélag sem hán
hafi skrásett með verkum sínum inn í
safnið. Verk háns séu mikilvæg og
falleg og mikil að gæðum.
Eitt af lykilverkum Muholi, Som-
nyama Ngonyama, má sjá á sýning-
unni en hán hóf að vinna að því árið
2012. Verkið er samsett úr fjölda
sjálfsmynda Muholi sem eru bæði
undurfallegar á að líta og skoða um
leið þá pólitík sem felst í hugmyndum
um kynþátt og spurningum um sýni-
leika. Á sýningunni eru verkin á
dökkmáluðum vegg sem kallast á við
áherslur Muholi í ljósmyndunum því
hán eykur í þeim andstæður svarts
og hvíts og gerir húðlit sinn dekkri.
Nakamori bendir á að heitið Som-
nyama Ngonyama þýði „Heill svörtu
ljónynjunni“ á súlúsku, móðurmáli
Maholi, sem talað er af Súlúum.
Andlit og áfangar
Önnur áhugaverð syrpa er Faces
and Phases sem Muholi hóf að vinna
að mun fyrr, árið 2006, og telur yfir
500 verk. Þar er á ferðinni fjöldaport-
rett sem hyllir og heldur á lofti nafni
þátttakenda sem heimild um líf
svartra samkynhneigðra kvenna,
trans fólks og kynsegin einstaklinga,
eins og segir í tilkynningu og hvað tit-
ilinn varðar þá vísar „faces“ eða „and-
lit“ til þeirra sem sitja fyrir á mynd-
unum og „phases“ eða „áfangar“ í það
ferðalag sem fyrirsæturnar eiga að
baki og hvert þær eru komnar í lífinu.
Nakamori segir Maholi hafa í fram-
haldi af þessari syrpu fengið áhuga á
því að beina linsunni að sjálfu sér og
gert tilraunir með lýsingu og eftir-
vinnslu sem geri það að verkum að
húðliturinn sé misdökkur. Þessar
myndir hefur hán tekið víða um heim.
Talið berst að aðgerðasinnanum
Maholi og notkun háns á ljósmynda-
miðlinum í því skyni. Nakamori bend-
ir á að þessi notkun á ljósmyndum sé
ekki ný af nálinni í myndlist og að
rekja megi hana til heimildar-
ljósmyndunar. „Heimildarljósmynd-
arar hafa tekið afstöðu með aðgerða-
sinnum í sínum verkum og hvað
Maholi varðar er ljósmyndun hluti af
aktívismanum,“ bendir Nakamori á
og að myndavélin sé öflugt vopn í
baráttunni fyrir frelsi og réttindum. Í
tilkynningu kemur fram að margir
samstarfsaðilar háns séu jafnframt
hluti af samvinnuhópnum Inkanyiso
sem þýði „ljós“ á súlúsku, móðurmáli
Muholi, og að yfirlýst markmið Ink-
anyiso sé að stuðla að fræðslu og búa
til og deila þekkingu til margs konar
hópa en sér í lagi til þeirra sem eiga
undir högg að sækja eða eru sýndir í
ófögru ljósi af helstu fjölmiðlum.
Lykilverk og syrpur
Á sýningunni má sjá mörg ólík
verk og syrpur sem Muholi hefur
gert á ferli sínum, allt frá árinu 2002.
Only Half the Picture (2002-2006)
nefnist fyrsta syrpan og fjallar um
þolendur hatursglæpa í Suður-
Afríku. Being er önnur og hóf Muholi
að vinna að henni árið 2006. Í henni
eru ljósmyndir af pörum og sýna vel
þá nánd sem ríkir þeirra á milli og
hvert par er sýnt í skjóli staðar sem
það telur öruggan. Einnig eru á sýn-
ingunni portrett af transkonum, sam-
kynhneigðum karlmönnum og kyn-
segin fólki sem myndað hefur verið á
almannafæri sem er hluti af aktívism-
anum sem Muholi er þekkt fyrir.
Margir þeirra staða hafa mikla þýð-
ingu þegar kemur að sögu Suður-
Afríku. Ekki eru síður áhrifaríkar
ljósmyndir Muholi af jarðarförum
fórnarlamba hatursglæpa og fólki
sem berst gegn hatri í garð þel-
dökkra, samkynhneigðra, transfólks
og annarra kúgaðra hópa. Syrpan
Brave Beauties er einnig talin meðal
lykilverka og í henni beinir hán lins-
unni að transkonum og kynsegin fólki
með portrettum af manneskjum sem
skilgreina kyn sitt með öðrum hætti
en karl eða kona, líkt og Muholi gerir
sjálft. Minna þau verk á tísku-
ljósmyndir þó umfjöllunarefnið sé
auðvitað allt annars eðlis.
Spjall fyrir opnun
Áður en opnun hefst í dag mun
Nakamori ræða við Muholi um verk
háns, kl. 13.30, og fer það samtal fram
í Safnahúsinu á Hverfisgötu 15. Að
því loknu hefst opnun í Listasafni Ís-
lands með ávarpi Lilju Alfreðsdóttur,
menningar- og viðskiptaráðherra.
Nakamori er spurður að því um
hvað hann ætli að ræða við Maholi og
segist hann m.a. ætla að spyrja út í
þau verk sem hán hafi unnið á tímum
heimsfaraldursins en Maholi hafi
snúið sér að skúlptúr og málverkum
meðfram ljósmyndun. „Það hefur
orðið einhver breyting á listsköpun
háns sem mig langar að vita meira
um. Maholi setti líka á laggirnar lista-
stofnun þar sem hán hefur verið að
kenna ungum listamönnum og mig
langar líka að vita meira um hana,“
segir Nakamori. Sýningin stendur
yfir til 12. febrúar 2023.
Ljósmynd/Zanele Muholi /Birt með leyfi Listasafns Íslands
Ljónynja Úr syrpunni Somnyama Ngonyama eða Heill svörtu ljónynjunni.
Verkið heitir Ntozakhe II, Parktown Johannesburg, frá árinu 2016.
Myndavélin er öflugt vopn
- Yfirlitssýning á verkum Zanele Muholi verður opnuð í Listasafni Íslands í dag - Aðgerðasinni og
samtímaljósmyndari - Sýningarstjóri hjá Tate Modern segir verk Muholi mikilvæg og falleg
Þessi atburður er umfjöllunarefni
nýjustu bókar Einars Kárasonar,
Opið haf. Söguþráðurinn lýsir að-
draganda slyssins, atvikum við það
og það sem mestu varðar hvernig
upplifun Guðlaugs var á þeim tíma
er hann var við það að missa vonina
og reyna að bjarga eigin lífi á sundi
og gangi til byggða.
Sagan er einföld og skýr. Lesandi
á þegar í upphafi auðvelt með að
setja sig inn í tíðaranda sjávarpláss
á áttunda og níunda áratug síðustu
aldar, hugarheim og bakgrunn Guð-
laugs. Höfundur fylgir vel lýsingum
Á
rið 1984, nánar tiltekið að-
faranótt 12. mars þess
árs, sökk 75 tonna eikar-
báturinn Hellisey VE 503,
austur af Heimaey. Um borð voru
fimm ungir menn og fórust fjórir
þeirra. Einn bjargaðist með undra-
verðum hætti
með því að synda
í land um sex
kílómetra leið er
tók hann jafn-
margar klukku-
stundir og gekk
loks í þrjá tíma í
viðbót í gegnum
úfið hraun til
byggða. Mað-
urinn var Guðlaugur Friðþórsson og
er sund þetta talið eitt mesta afrek
Íslendings á síðari tímum þar sem
hann sigraði óblíð náttúruöflin.
Guðlaugs á slysinu eins og þær
komu fram í viðtali Árna Johnsen er
tekið var nokkrum dögum eftir slys-
ið og þeim flóknu pælingum er fóru
um huga Guðlaugs þann tíma sem
hann var að reyna að komast til
lands og byggða. Höfundur gæðir
þessar frásagnir lífi með sínum
skýra og fallega frásagnarstíl þar
sem hárbeittur húmor höfundar skín
í gegn.
Margar atvikslýsingar í bókinni
eru eftirminnilegar og má þar sér-
staklega nefna frásögn af upplifun
12 ára drengs á Heimaeyjargosinu í
janúar 1973. Lesandi upplifir sterkt
hve ógnvekjandi sá atburður hefur
verið fyrir íbúa Vestmannaeyja og
tímabundnir búferlaflutningar erf-
iðir þeim er án fyrirvara þurftu að
yfirgefa heimkynni sín.
Opið haf er vel skrifuð saga um
hræðilegt slys þar sem fjórir menn á
tvítugs- og þrítugsaldri létu lífið en
einn lifði af með undraverðu afreki.
Hún fjallar um vonir og væntingar,
ástina, lífið eftir dauðann og margt
annað sem mannfólkið veltir fyrir
sér á erfiðum tímum en fyrst og
fremst er hún skrifuð af nærgætni
og virðingu gagnvart þeim fjöl-
mörgu sjómönnum sem látið hafa líf-
ið við að brauðfæða íslenskt efna-
hagskerfi.
Morgunblaðið/Arnþór Birkisson
Einar Kárason „Opið haf er vel
skrifuð saga um hræðilegt slys“ þar
sem einn lifði af með undraverðu af-
reki, segri gagnrýnandinn.
Vel skrifuð saga um
hræðilegt slys
Skáldsaga
Opið haf bbbbn
Eftir Einar Kárason.
Mál og menning 2022.
Innbundin, 126 bls.
PÁLL EGILL
WINKEL
BÆKUR
Ólafur Elíasson píanóleikari kemur
fram á tónleikum í menningarhús-
inu Hofi á Akureyri á morgun,
sunnudag, klukkan 16. Hann leikur
þar prelódíur og fúgur eftir J.S.
Bach úr „velstillta píanóinu“ og
sónötu Op. 110 eftir L.V. Beet-
hoven.
Ólafur var nemandi Rögnvaldar
Sigurjónssonar píanóleikara hér á
landi en stundaði fyrst framhalds-
nám í París hjá hinum þekkta
píanóleikara Vlado Perlemuter og
síðar í Englandi, meðal annars við
konunglega tónlistarháskólann í
London. Hann hefur komið fram í
þekktum tónlistarhúsum á borð við
Wigmore Hall í London, Carnegie
Hall í New York og Kennedy Cent-
er í Washington. Undanfarin sex ár
hefur Ólafur leikið tónlist eftir J.S.
Bach á vikulegum tónleikum í Dóm-
kirkjunni í Reykjavík.
Ólafur Elíasson píanóleikari í Hofi
Morgunblaðið/Heiddi
Einleikarinn Ólafur Elíasson flytur á morg-
un tónlist eftir J.S. Bach og Beethoven.
Bassasöngvarinn Bjarni Thor
Kristinsson kemur fram á einsöngs-
tónleikum ásamt Ástríði Öldu Sig-
urðardóttur píanóleikara í Sel-
tjarnarneskirkju kl. 16 á morgun,
sunnudag. Á dagskránni eru fjöl-
breytileg íslensk sönglög, ljóða-
söngvar og amerískir sálmar. Tón-
leikarnir eru haldnir í tilefni af 30
ára afmæli listahátíðar kirkjunnar.
Á hátíðinni eru einnig til sýnis 18
málverk eftir Louisu Matthías-
dóttur úr einkasafni Sigurðar Arn-
grímssonar, frænda hennar.
Bjarni Thor er einn af fremstu
óperusöngvurum þjóðarinnar.
Hann hefur verið fastagestur við
víðkunn óperuhús, meðal annars í
Vín, Berlín, Chicago og Róm. Allir
eru velkomnir á viðburði listahátíð-
arinnar og aðgangur ókeypis.
Bjarni Thor syngur í Seltjarnarneskirkju
Morgunblaðið/Eggert
Söngvarinn Bjarni Thor Kristinsson kemur
fram ásamt Ástríði Öldu Sigurðardóttur.