Morgunblaðið - 15.10.2022, Blaðsíða 26

26
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 15. OKTÓBER 2022
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Efla þarf haf-
rannsóknir
hér á landi.
Þetta er niður-
staða nýrrar
skýrslu, sem Jó-
hann Sigurjóns-
son, fyrrverandi forstjóri Haf-
rannsóknastofnunar, hefur
skilað til Svandísar Svavars-
dóttur matvælaráðherra.
Það þarf ef til vill ekki að
koma á óvart að fyrrverandi
stjórnandi stofnunar komist að
því að hana þurfi að efla. Stað-
reyndin er hins vegar að sú
vinna sem innt er af hendi í
Hafrannsóknastofnun er mjög
veigamikil fyrir eina af undir-
stöðuatvinnugreinum þjóðar-
innar.
Úthlutun aflamarks í kvóta-
kerfinu byggist á niðurstöðum
stofnunarinnar og því er mik-
ilvægt að hún hafi burði og bol-
magn til að vinna sín störf
sómasamlega.
Þeir sem sækja sjóinn gagn-
rýna iðulega niðurstöður
Hafró. Sú gagnrýni getur vel
verið rétt, en það styrkir hana
ekki að allajafna fylgir að
veiðiflotinn verði var við mun
meiri fisk í sjónum en fram
komi í mælingum stofnunar-
innar, og því mætti kvótinn
vera meiri.
Í skýrslu sinni segir Jóhann
að efla þurfi rannsóknir á ný-
liðun nytjastofna, á erfðasam-
setningu þeirra og hugsan-
legum áhrifum þrýstings
vegna veiða í ára-
tugi og vali á stærð
veiðarfæra. Þá
þurfi að kortleggja
og greina búsvæði
á hafsbotni og
vakta smærri fiski-
stofna á grunnslóð.
Hann leggur áherslu á að
þau vöktunarverkefni, sem séu
undirstaða fiskveiðiráðgjafar-
innar, verði tryggð þannig að
ávallt sé hægt að gera þau með
sama hætti ár eftir ár. Það ætti
auðvitað að vera sjálfsagt því
að mælikvarðinn þarf alltaf að
vera sá sami eigi niðurstöður
að vera sambærilegar.
Eins og Jóhann bendir á get-
ur skortur á rannsóknum hæg-
lega leitt til þess að stofnar
verði annaðhvort vannýttir eða
ofnýttir.
Útgerðin hefur verið kjöl-
festa í íslensku athafnalífi.
Mikilvægi fiskveiðanna sást
best þegar bankarnir fóru á
hliðina. Þá hjálpaði sjávar-
útvegurinn að halda sjó þar til
sprengingin varð í ferða-
mennsku.
Fiskveiðarnar þurfa að vera
sjálfbærar. Þar er mikið í húfi.
Vísindunum kann að vera áfátt
í ýmsu. Er þá ekki verið að
varpa rýrð á þau. Staðreyndin
er einfaldlega sú að höfin eru
erfitt og flókið rannsóknar-
verkefni. Að því leyti eru vís-
indin eins og lýðræðið, þau
kunna að vera gölluð, en við
höfum ekkert betra.
Skortur á rann-
sóknum getur
leitt til of- eða
vannýtingar}
Efling hafrannsókna
Mótmælin í Ír-
an hafa nú
staðið í tæpan
mánuð. Rúmlega
hundrað manns
liggja í valnum,
karlar, konur og börn. Hin
nýju fórnarlömb vekja ekki
síður reiði en grimmileg örlög
Möhsu Amini, sem lést 16.
september eftir illa meðferð í
höndum írönsku siðgæðislög-
reglunnar, sem hefur stundað
það að áreita konur standi
hárlokkur undan hinum
skyldubundna höfuðklúti og
handtaka.
Stjórnvöld hafa brugðist við
með fullri hörku, skotið
gúmmíkúlum og alvöruskotum,
ráðist á fólk með barsmíðum
og notað táragas.
Í vikunni fyrirskipaði yfir-
maður dómskerfisins síðan
dómurum að sýna for-
sprökkum mótmælanna enga
vægð. Óverðskulduð samúð og
vægð væru óréttlæti gagnvart
írönsku þjóðinni.
Þetta eru uggvekjandi skila-
boð, ekki síst í ljósi þess að nú
situr á forsetastóli harðlínu-
maður með flekkaðar hendur.
Ebrahim Raisi
var kjörinn forseti
í fyrra. Hann var í
lok níunda áratug-
arins einn af fjór-
um saksóknurum í
svokallaðri dauðanefnd í um-
dæminu Teheran. Ruhollah
Khomeini erkiklerkur skipaði
slíkar dauðanefndir á laun um
allt land til að uppræta andóf í
landinu. Sett voru á laggirnar
sýndarréttarhöld og dæmdu
nefndir þessar að talið er fimm
þúsund pólitíska fanga til
dauða. Margir þeirra voru
ungir að árum, unglingar eða
rétt rúmlega tvítugir. Raisi
stuðlaði að því að dauðadóm-
unum var fullnægt með hraði.
Raisi hefur gætt þess í
dómskerfinu æ síðan að refsi-
vendinum væri haldið hátt á
lofti. Á því fékk fjöldi manna
að kenna, sem hlutu þunga
dóma fyrir að taka þátt í mót-
mælum árið 2009 gegn stjórn-
völdum fyrir að hagræða úr-
slitum forsetakosninga.
Nú á enn að nota þennan
refsivönd afskræmds réttar-
ríkis til að kveða þjóðina
niður.
Í Íran er afskræming
réttarríkisins notuð
sem refsivöndur}
Enga vægð
Í
lögum um eftirlit með viðskiptahátt-
um og markaðssetningu er kveðið á
um að auglýsingar sem höfða eigi til
íslenskra neytenda skulu vera á ís-
lensku. Neytendastofa hefur tekið til
meðferðar átta mál vegna tungumáls í auglýs-
ingum sem eiga að höfða til íslenskra neyt-
enda frá árinu 2005, og er eitt mál til skoðunar
hjá stofnuninni. Í öllum tilfellum var auglýs-
ingunum breytt vegna athugasemda stofn-
unarinnar.
Ákvæði sem þetta skiptir máli og það er
ánægjulegt að sjá fyrirtæki taka þessi tilmæli
Neytendastofu til sín – en betur má ef duga
skal. Íslensk tunga stendur á krossgötum
móts við bjarta framtíð eða menningarlegt
stórtjón ef ekki er staðið vel að málefnum
hennar. Stjórnvöld hafa á undanförnum árum
lagt mikla áherslu á að snúa vörn í sókn fyrir tungumálið
með ýmsum hætti, en heildarframlag stjórnvalda nam
rúmum 10 milljörðum króna á síðasta kjörtímabili til
slíkra verkefna. Þingsályktun um að efla íslensku sem
opinbert mál á Íslandi sem samþykkt var á Alþingi í júní
2019 og aðgerðaáætlun sem henni fylgdi. Meginmarkmið
hennar var að íslenska væri notuð á öllum sviðum sam-
félagsins, íslenskukennsla og menntun yrði efld á öllum
skólastigum og að framtíð íslenskrar tungu í stafrænum
heimi yrði tryggð. Aukinheldur hefur fjármunum verið
forgangsraðað í að styðja skapandi greinar þar sem ís-
lenska er aðalverkfærið. Þannig var til að mynda íslensk
bókaútgáfa efld með stuðningskerfi fyrir íslenska bóka-
útgáfu sem felur í sér endurgreiðslu allt að
25% útgáfukostnaðar íslenskra bóka með frá-
bærum árangri.
Verkefnið er samt sem áður stórt og kallar
á að við sem samfélag tökum þá ákvörðun að
gera okkar eigin tungumáli hátt undir höfði.
Ég skynja að vitundarvakning undanfarinna
ára sé farin að skila árangri. Það gladdi mig
að sjá Icelandair tilkynna nýverið um breytt
fyrirkomulag við að ávarpa farþega um borð í
vélum sínum með því að ávarpa fyrst á ís-
lensku og svo á ensku. Þannig fá hin fleygu
orð „góðir farþegar, velkomin heim‘‘ að
hljóma strax við lendingu í Keflavík, sem
mörgum finnst notalegt að heyra.
Annar áfangi á þessari vegferð náðist í vik-
unni þegar stjórn ISAVIA samþykkti bókun
þess efnis að íslenska verði framvegis í for-
grunni tungumála við endurnýjun merkingakerfis í flug-
stöð Leifs Eiríkssonar en hingað til hafa merkingar verið
fyrst á ensku og svo íslensku.
Ofantalið skiptir máli og er ég þakklát hverjum þeim
sem leggur sitt af mörkum til þess að gera tungumálinu
okkar hærra undir höfði. Ég mun halda áfram að hvetja
bæði fólk og fyrirtæki til þess að huga að tungumálinu
okkar. Þrátt fyrir að íslenska sé ekki útbreidd í alþjóð-
legum samanburði þá er hún er lykillinn að menningu
okkar og sjálfsmynd.
Lilja Dögg
Alfreðsdóttir
Pistill
Árangur fyrir íslenskuna okkar
Höfundur er menningar- og viðskiptaráðherra og varafor-
maður Framsóknar.
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
SVIÐSLJÓS
Stefán Gunnar Sveinsson
sgs@mbl.is
Liz Truss, forsætisráðherra Bret-
lands, vék í gær Kwazi Kwarteng,
fjármálaráðherra sínum, til hliðar á
sama tíma og hún lýsti því yfir að
ríkisstjórn hennar hygðist breyta
um stefnu í fjármálum ríkisins.
Markaðir í Bretlandi hafa verið í
uppnámi frá því að Kwarteng kynnti
uppfærð fjárlög, þar sem meðal ann-
ars átti að afnema hátekjuskatt, sem
og að draga til baka fyrirhugaða
skattahækkun á fyrirtæki.
Truss lýsti því yfir í gær að
hætt hefði nú verið við hvort
tveggja, auk þess sem hún skipaði
Jeremy Hunt í embætti fjármála-
ráðherra í stað Kwartengs. Hann
var áður utanríkisráðherra í rík-
isstjórn Theresu May frá 2018-2019,
auk þess sem hann keppti við Boris
Johnson um leiðtogaembætti Íhalds-
flokksins árið 2019.
Truss vonast til þess að geta
lægt þær öldur sem verið hafa í
breskum stjórnmálum síðustu vik-
urnar með aðgerðunum í gær, og
lagði forsætisráðuneytið sérstaka
áherslu á að engu öðru yrði breytt í
fjárlögunum umdeildu. „Ég hef tek-
ið afgerandi ákvarðanir í dag, því
forgangsmál mitt er að tryggja efna-
hagslegan stöðugleika okkar. Sem
forsætisráðherra mun ég alltaf gera
það sem er í þjóðarhag,“ sagði Truss
á blaðamannafundi sínum í gær.
Truss farin fyrir jól?
Umbrot síðustu daga hafa hins
vegar vakið upp þá spurningu
hversu lengi enn hún muni endast
sem forsætisráðherra Bretlands.
Truss virðist nefnilega hafa náð að
reita alla arma Íhaldsflokksins til
reiði, bæði þá þingmenn sem voru
andvígir efnahagsstefnu hennar og
Kwartengs, og nú þá sem voru
hlynntir breytingunum sem nú hafa
verið látnar ganga til baka.
Samkvæmt heimildum breska
dagblaðsins Daily Telegraph, sem
jafnan þykir vera hægra megin við
miðju, velta óbreyttir þingmenn
Íhaldsflokksins því fyrir sér hvort
Truss verði enn forsætisráðherra
um jólin. Heyrst hafa ýmsar kenn-
ingar, bæði um hvernig brottför
hennar verði háttað, sem og hver
gæti verið í stakk búinn til þess að
taka við ef hún yfirgefur embættið.
Truss tók hins vegar sérstaklega
fram á blaðamannafundinum í gær,
að hún hefði ekki í hyggju að segja
af sér.
Það flækir málin nokkuð, að
flokkurinn er nýbúinn að ganga í
gegnum vantrauststillögu á leiðtoga
sinn, og má því samkvæmt reglum
hans ekki efna til annarrar slíkrar
atkvæðagreiðslu í næstum því ár.
1922-nefndin, sem í sitja þeir þing-
menn Íhaldsflokksins sem ekki sitja
í ríkisstjórninni gæti hins vegar
breytt þeim reglum, sér í lagi ef
nógu margir þingmenn ákveða að
lýsa yfir vantrausti á Truss með því
að skila inn vantraustsbréfi til
nefndarinnar.
Þá hafa einnig heyrst háværar
raddir innan þingflokksins, um að ef
að það þyrfti að efna til nýs leiðtoga-
kjörs, væri það brýn nauðsyn fyrir
framtíð flokksins að fundinn yrði
einstaklingur, sem gæti sameinað
flokkinn að baki sér. Þannig yrði um
leið komið í veg fyrir langa og harða
kosningabaráttu um leiðtogaemb-
ættið í annað sinn á mjög skömmum
tíma.
Er eining í kortunum?
Sá möguleiki, sem nefndur hef-
ur verið oftast, er að Penny Mor-
daunt og Rishi Sunak, sem voru
næst Truss í síðasta leiðtogakjöri,
myndu komast að nokkurs konar
samkomulagi um að deila með sér
leiðtogaembættinu.
Ólíklegt þykir þó að sú hug-
mynd geti gengið eftir. Ekki síst
vegna þess að innan raða þing-
flokksins eru margir, sem eru sárir
út í Sunak fyrir það hvernig hann
beitti sér fyrir því að Boris Johnson,
fyrrverandi forsætisráðherra, missti
leiðtogaembættið.
Hafði breska ríkisútvarpið BBC
eftir einum þingmanni að ef sú staða
kæmi upp myndi hann sjálfur bjóða
sig fram til þess að koma í veg fyrir
að Sunak yrði „krýndur“ sem leið-
togi flokksins.
Aðrir sem nefndir hafa verið
sem mögulegir arftakar eru Ben
Wallace, varnarmálaráðherra, sem
þykir hafa staðið sig vel í Úkra-
ínustríðinu, en hann neitaði að bjóða
sig fram eftir að Johnson sagði af
sér í sumar, og Kemi Badenoch, ráð-
herra alþjóðaviðskipta, sem náði
góðum árangri í leiðtogakjörinu.
Þá hafa sumir þingmenn flokks-
ins sagt opinberlega, að þeir vilji að
Boris Johnson taki aftur við leið-
togaembættinu, þar sem hann sé sá
eini, sem geti forðað flokknum frá
afhroði í næstu kosningum. Verka-
mannaflokkurinn mælist nú með 30
prósentustiga forskot á Íhaldsflokk-
inn.
Það er þó alls óvíst að Johnson
hefði áhuga á því að snúa aftur, auk
þess sem hann þykir mjög umdeild-
ur meðal þingmanna flokksins. Það
er því óvíst að hann gæti sameinað
þá að baki sér, eftir allt sem á undan
er gengið.
U-beygja í breskum
stjórnmálum
AFP/Daniel Leal
Í vanda Liz Truss hefur ekki átt sjö dagana sæla sem forsætisráðherra.