Morgunblaðið - 22.10.2022, Blaðsíða 15

FRÉTTIR 15Innlent
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 22. OKTÓBER 2022
S: 555 0800 · Fornubúðum 12 · Hafnarfirði · sign@sign.is · facebook.com/signskart
WWW. S I G N . I S
VIÐTAL
Stefán Gunnar Sveinsson
sgs@mbl.is
„Jaðarsvæði [eins og Ísland og Rúm-
enía] eru oft mjög svipuð,“ segir
sagnfræðingurinn Radu Albu-Com-
anescu, en hann er lektor í Evrópu-
fræðum við Babes-Bolyai-háskólann
í Rúmeníu. Hann flutti erindi um
samskipti Rúmena og Úkraínu-
manna í Safnahúsinu í gær á sér-
stakri ráðstefnu á vegum rannsókna-
setursins EDDU við Háskóla
Íslands, en ráðstefnan fjallaði um
stríðsfrásagnir með áherslu á Úkra-
ínustríðið, alþjóðlegar krísur og bar-
áttu um þjóðarminni, út frá sjónar-
hóli bæði rúmenskra og íslenskra
fræðimanna.
Þetta er í annað sinn sem Albu-
Comanescu sækir landið heim, og
segist hann sjá mikil líkindi á milli Ís-
lands og Rúmeníu. „Við fórum fyrir
þremur árum á safn um þjóðsögur,
og þar sá ég að hefðbundnar skreyt-
ingar á gömlum íslenskum heimilum
eru mjög svipaðar slíkum skreyting-
um í Rúmeníu enda eru sterkari
menningartengsl á milli þjóðanna en
okkur grunar.“
Albu-Comanescu segir stundum
að hann eigi í rökræðum við franska
og þýska fræðimenn og prófessora
um þá skilgreiningu sem feli í sér að
þeirra lönd séu miðdepill Evrópu.
„Ég segi þá við þá, að stundum eru
„jaðarsvæðin“ svokölluðu þunga-
miðjan, því þar gerast hlutir sem
hafa áhrif á „miðjuna“ og neyðir ríkin
þar til að bregðast við. Þetta er stöð-
ugt samtal. Stundum eru „miðju-
svæðin“ í raun á jaðrinum.“
Ekki alltaf gott að eiga granna
Rúmenía og Úkraína deila landa-
mærum og þjóðirnar tvær hafa verið
nágrannar um langt skeið. Það að
vera nágranni er þó ekki alltaf já-
kvætt í sögu Evrópu. „Samband okk-
ar við Úkraínu nær aftur margar ald-
ir, jafnvel áður en Úkraína var þekkt
undir því nafni,“ segir Albu-Coman-
escu.
„En við getum sagt að þegar þeir
urðu hluti af fyrst rússneska keisara-
dæminu og svo Sovétríkjunum, hafi
ímynd Rúmena af Úkraínu verið, ef
ekki hlutlaus, þá frekar neikvæð,“
segir hann og bætir við að það hafi
stafað af ýmsu, m.a. deilum um land-
svæði, sem ekki sé hægt að skrifa al-
farið á Úkraínumenn.
Albu-Comanescu minnir á að í
kjölfar síðari heimsstyrjaldar hafi
Sovétríkin tekið nokkur landsvæði af
Rúmeníu, og annars vegar búið til
Moldóvu og hins vegar látið Úkraínu
fá nokkur svæði. „Og þá skipti litlu
máli fyrir Rúmena að þau svæði voru
að meginstofni byggð Úkraínumönn-
um. Frá okkar sjónarhóli græddu
Úkraínumenn á þessu.“
„Helstu fjendurnir“
Í kjölfarið á falli Sovétríkjanna hafi
síðan komið upp deilur um landgrunn
og lögsögumörk ríkjanna við Svarta-
haf. „Árið 1997 undirrituðum við ná-
grannasamkomulag við Úkraínu þar
sem Rúmenía lýsti því yfir að hún
gerði ekki neinar landakröfur á
hendur Úkraínu,“ segir Albu-Com-
anescu. Spurningin um Svartahaf var
hins vegar skilin eftir og látin í dóm
Alþjóðadómstólsins í Haag, sem
ákvað að lokum árið 2009 að dæma
Rúmeníu í vil. „Um 80% af því svæði
sem deilt var um var afhent Rúmen-
íu,“ segir Albu-Comanescu, og bætir
við að þáverandi forsætisráðherra
Úkraínu, Júrí Jekhanurov, hafi jafn-
vel lýst því yfir að Rúmenar væru
helstu fjendur Úkraínu.
Albu-Comanescu segir aðspurður
að vissulega virki slík yfirlýsing hjá-
kátleg í dag í ljósi alls þess sem síðan
hafi gengið á. „En frá okkar sjónar-
hóli voru þeir eins og lítið Rússland,“
segir hann. „Við vissum af tengslun-
um milli Kænugarðs og Moskvu og
tilhneigingu þeirra í bæði efnahags-
málum og menningu að halla sér
frekar að Rússlandi,“ segir Albu-
Comanescu og bætir við að um nokk-
urs konar kyrrstöðu hafi verið að
ræða vegna falls Sovétríkjanna.
Hann segir að á sama tíma og
Rúmenar færðust nær Vesturlönd-
um, hefðu Úkraínumenn gert nokkr-
ar tilraunir til slíks hins sama. „En
þær gengu aldrei upp, og þeim fylgdi
aldrei nein viðleitni til að bæta sam-
skiptin við Rúmeníu,“ segir Albu-
Comanescu.
„Það var aldrei nein vinátta. Í
besta falli viðurkenndum við tilvist
þeirra, að þeir væru á gráu svæði, í
togstreitu milli vesturs og austurs, en
að það væri ekki okkar vandamál.“
En svo kom innrásin.
„Það kom okkur sjálfum á óvart,
ekki síst hvað samfélag okkar var
tilbúið að opna sig og hinn algjöri
skortur á óvild gagnvart Úkraínu-
mönnum þegar við opnuðum landa-
mæri okkar fyrir þeim, “segir Albu-
Comanescu.
Hann segir að á þeim tæpu átta
mánuðum sem stríðið hafi staðið yfir
hafi um 2,5 milljónir Úkraínumanna
flúið til Rúmeníu, og þar af hafi um
ein milljón ákveðið að vera áfram í
Rúmeníu, en aðrir annað hvort snúið
til baka til Úkraínu eða ákveðið að
halda áfram til annarra Evrópuríkja.
„Þetta var óhugsandi,“ segir Albu-
Comanescu, sem nefnir að hann hafi
heimsótt Úkraínu eftir innrásina.
„Ég skynjaði þarna samstöðuna,
þrautseigjuna. Þeir eru ótrúlega
samstilltir, mjög stoltir, gríðarlega
hugrakkir. Nær allir í Rúmeníu líta
nú upp til þeirra.“
Keisarinn reyndist klæðalaus
Albu-Comanescu segir aðspurður
að samskiptin við Rússa hafi sömu-
leiðis beðið mikinn hnekki við innrás-
ina og að óvíst sé hvernig staðan
verði að stríði loknu. Hann segir að
Rúmenía hafi áður haft mikinn áhuga
á því að eiga ágæt samskipti við
Rússland, þar sem menn hafi trúað
þeim áróðri sem kom frá Moskvu um
styrk Rússlands. „En nú er búið að
svipta þeirri hulu af. Við höfum séð
herinn hrynja, við höfum séð mýtuna
um hinn öfluga rússneska hermann
algjörlega lagða í duftið af stríðinu.
Við erum í áfalli yfir að hafa trúað á
draug sem var aldrei til staðar.“
Á móti kemur að Rússland sé enn
mikið kjarnorkuveldi, en að vera
Rúmena í Atlantshafsbandalaginu
dragi úr óttanum sem fylgi því.
„Þannig að Rússland hefur jafnvel
misst það pólitíska mikilvægi, sem
gerði það þýðingarmikið að viðhalda
menningartengslum.“ Keisarinn hafi
þannig reynst klæðalaus.
Rúmenar séu jafnvel reiðir út í
sjálfa sig fyrir að hafa eytt svona
miklum tíma í samskiptin við Rússa,
og þau skilaboð sem nú berist frá
Frakklandi og Þýskalandi um að enn
sé hægt að byggja upp tengsl við
Rússland falli lítt í kramið.
Emmanuel Macron Frakklands-
forseti hafi til að mynda reitt marga í
Mið- og Austur-Evrópu til reiði þeg-
ar hann sagði að nú þyrfti að búa til
nýjan „arkítektúr trausts.“ Albu-
Comanescu segir að enginn í Mið- og
Austur-Evrópu myndi taka svona til
orða og að Frakkar og Þjóðverjar
hafi misst mikinn trúverðugleika,
fyrir að sýna að þeir líti ekki Rússa
raunsæjum augum.
„Evrópuþingmaðurinn Radek Si-
korsky frá Póllandi sagði nýlega í
þýska utanríkisráðuneytinu að „við
höfum enga ástæðu til að treysta
dómgreind ykkar lengur,“ og það eru
líklega bestu skilaboðin sem hægt er
að senda núna til Berlínar og Par-
ísar,“ segir Albu-Comanescu. Á sama
tíma glími ríki Mið- og Austur-Evr-
ópu við þann vanda að þau hafi aldrei
haft meiri ítök í Evrópu en nú, og
þurfi að stíga varlega til jarðar.
Eigum við sömu vandamál
Albu-Comanescu segir að lokum
að þegar hann flaug hingað hafi hann
áttað sig á því hversu lítil Evrópa er í
raun. „Ísland og Rúmenía eru oft
sögð hvort á sínum endanum á landa-
korti Evrópu, en það sem sést á
landakortinu er ekki allt sem er til.
Við erum hluti af mjög flókinni
heimsálfu og þurfum að kljást við
sams konar vandamál, hvort sem
okkur líkar betur eða verr.“
Hann bætir við að sigur Rússa
myndi kalla á ágengari hegðun þeirra
á norðurslóðum. „Það er alltaf ein-
hver næstur á listanum þeirra,“ segir
hann. Svíþjóð og Finnland hafi sent
skýr skilaboð með umsókn sinni um
inngöngu í Atlantshafsbandalagið
um þörfina á að styrkja það í norður-
átt. „Bæði ríki okkar búa því í sama
heimspólitíska veruleika, við sömu
heimspólitísku hættuna frá ríki, sem
gekk aldrei í gegnum 20. öldina.“
Lítum núna upp til Úkraínumanna
- Sagnfræðingurinn Radu Albu-Comanescu flutti erindi um breytingar á afstöðu Rúmena til Úkraínu
vegna innrásarinnar - Frakkar og Þjóðverjar hafi misst traust - Ísland og Rúmenía hluti af sömu álfu
Morgunblaðið/Kristinn Magnússon
Alþjóðamál Rúmenski sagnfræðingurinn Radu Albu-Comanescu segir að
Ísland og Rúmenía þurfi að glíma við sömu vandamál í alþjóðamálum.
Aðspurður hvort Rúmenía og
Moldóva ættu að sameinast á ný
segir Albu-Comanescu þá hug-
mynd hafa lengi verið uppi, en þar
takist á rómantík og raunsæi.
Hann bendir á að Moldóva hafi
fyrst verið aðskilin frá Rúmenum
árið 1812 þegar Alexander 1.
Rússakeisari tók hluta héraðsins
undir Rússland. „Þeir eyddu nærri
110 árum í rússneska keisaradæm-
inu áður en ríkin sameinuðust aftur
í lok fyrri heimsstyrjaldar í Rúm-
eníu, og tuttugu árum síðar voru
þeir aftur orðnir hluti af Sovétríkj-
unum.“ Moldóvar hafi því í tvær
aldir verið nær hinum „rússneska
heimi“ en Rúmeníu.
„Þannig að hugmyndin um sam-
einingu er eins og fallegur draum-
ur fyrir mörgum,“ segir
Albu-Comanescu en bætir við að sá
draumur sé ekki að fullu raunhæf-
ur af ýmsum ástæðum. „Raunsæis-
mennirnir spyrja hvernig eigi að
gera þetta. Þeir benda á að Rúm-
enía hafi gengið í gegnum langa
umbreytingu og sé ekki einn af rík-
ustu meðlimum Evrópusambands-
ins.“ Hann bætir við að fordæmi
Þýskalands sýni að það myndi
þurfa mikla fjármuni til að styðja
við nýju landsvæðin og nútíma-
væða þau.
Þá séu einnig minnihlutahópar,
bæði í Gagaúsíu og í Trans-Nistríu,
sem séu hallir undir Rússa, og
Gagaúsar hafi jafnvel réttinn til að
lýsa yfir sjálfstæði frá Moldóvu. Þá
yrðu einnig minnihlutahópar bæði
Úkraínumanna og Rússa, sem
myndu bætast við hóp 1,5 milljóna
Ungverja sem þegar eru í Rúmeníu,
og kallaði á spurninguna hvernig
ætti að aðlaga þessa hópa hinu nýja
ríki.
„Og í þriðja lagi væri spurningin
um sjálfa sameininguna. Búum við
til sambandsríki? Tökum við Mold-
óvu inn sem héruð í Rúmeníu? Finn-
um við aðrar leiðir? Þetta mun kosta
ýmislegt, og þess vegna er almenna
tilfinningin í Rúmeníu frekar hóf-
söm,“ segir Albu-Comanescu og
bendir á að stuðningur við samein-
ingu mælist venjulega í um 35% í
Rúmeníu, og í kringum 32% í Mold-
óvu. Þó hafi það gerst í vor í kjölfar
innrásarinnar að um 50% Rúmena
hafi lýst yfir stuðningi við samein-
ingu. Hann segir að Rúmenar vilji
gera sitt allra besta til að tryggja
öryggi Moldóvu, þó að rúmenski
herinn sé ekki sá sterkasti í Evrópu.
Ekki endilega raun-
hæfur draumur
- Um þriðjungur styður sameiningu