Morgunblaðið - 22.10.2022, Blaðsíða 20

20 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 22. OKTÓBER 2022
Engjavellir 5, 221 Hafnarfirði
Nánari upplýsingar á skrifstofu s. 420 6070 eða eignasala@eignasala.is
Falleg 4ra herbergja íbúð á jarðhæð í góðu fjölbýli með sérinngangi.
Útgengið úr stofu á sólpall með frábæru útsýni
Jóhannes Ellertsson
Löggiltur fasteignasali
s. 864 9677
Júlíus M Steinþórsson
Löggiltur fasteignasali
s. 899 0555
Bjarni Fannar Bjarnason
Aðstoðamaður fasteignasala
s. 773 0397
Verð 61.900.000 kr. Stærð 87,7 m2
H
ugtökin þrjú í fyrirsögninni er að finna í íslensku tungumálalög-
unum frá 2011. Þar segir í 10. grein: „Mál það sem er notað í starf-
semi ríkis og sveitarfélaga eða á vegum þeirra skal vera vandað,
einfalt og skýrt.“ Það er sjálfsögð krafa til stjórnvalda að málfar sé
skýrt og skiljanlegt í öllu regluverki um réttindi og skyldur borgaranna. Fyrir-
tækjum í miklum samskiptum við almenning, t.d. tryggingafélögum, gagnast
einnig að huga að skýrleika í allri framsetningu þótt ekki sé sú krafa til einka-
aðila lögfest. Vísa má til sam-
keppnishæfni, kynningar og
almannatengsla, að ógleymdri
heilbrigðri skynsemi og sam-
félagsábyrgð.
Alþingi og forsætisráðu-
neytið hafa löngum hvatt til
skýrrar málnotkunar í opin-
berum gögnum, sbr. leiðbeiningar í Reglum um frágang þingskjala og prentun
umræðna (Alþingi 1988) og Handbók um undirbúning og frágang laga-
frumvarpa (forsætisráðuneytið 2007). Viðleitnin er ekki ný af nálinni. Á vef
Þjóðskjalasafnsins er pistill um uppkast að konunglegri tilskipun á íslensku um
fiskveiðar og verslun (1776). Breytingar í skjalinu sýna að reynt var að gera
textann skiljanlegri þeim sem myndu heyra hann lesinn upp á manntals-
þingum, t.a.m. varð yfirbevísaður að sannfærður o.s.frv.
Lagaákvæðið um skýrt mál gæti endurspeglað útbreidda hugmynd í mál-
samfélaginu um óskýra opinbera texta og stofnanamál og að úrbóta væri þörf.
Sú skoðun hefur verið sett fram að tilkoma ákvæðisins 2011 eigi að hluta til
sömu rætur og umræður eftir efnahagshrunið 2008 um nauðsyn aukins
gagnsæis í stjórnsýslu. Þá mátti m.a. heyra raddir um að lög og reglur yrðu að
vera á venjulegri íslensku sem fleiri en lögfræðingar gætu botnað í. En vísast
má lagaákvæðið 2011 um skýrt mál þó einfaldlega helst rekja til þess að við
gerð frumvarpsins var höfð hliðsjón af sænsku lögunum frá 2009. Þar segir í
11. grein: „Språket i offentlig verksamhet ska vara vårdat, enkelt och begrip-
ligt.“
Rannsókn á því hvernig almenningi gengur að skilja dæmigerða löggjöf (sjá
grein í Orði og tungu 2022) benti til þess að fólk skildi inntakið að langmestu
leyti. Sumir þátttakendur áttu þó til að efast um eigin skilning á því sem þeir
lásu svart á hvítu. Þegar einhverjum gekk treglega að komast í gegnum til-
tekna lagagrein fólst vandinn helst í tvennu. Annað voru langar málsgreinar
með aukasetningum, og hitt voru viss lögfræðiorð (t.d. varnarþing), ásamt
gömlu orðfæri á borð við firnari niðji („afkomandi sem er fjarlægari að ættar-
tengslum“).
Í erfðaþætti Grágásar er t.a.m. fjallað um nánustu niði og firnari menn. Þótt
hér sé góður vitnisburður um samfellu í íslensku lagamáli kárnar gamanið ef
fólk vill kanna réttindi sín en strandar á orðafari sem er handan við daglegt
tungutak. Hér kemur gjaldfrjálsa vefgáttin málið.is að góðu haldi. Þar tekur
örskotsstund að finna og fræðast um varnarþing, firnari og niðja.
Vandað, einfalt, skýrt
Tungutak
Ari Páll Kristinsson
ari.pall.kristinsson@arnastofnun.is
Frá 18. öld Handrit að konunglegri tilskipun 1776 ber með sér að reynt hafi
verið að gera textann skiljanlegri alþýðu manna.
U
mræðan um hælisleitendur hefur verið hættuleg
og skaðleg að undanförnu,“ sagði Sigmar Guð-
mundsson, þingmaður Viðreisnar, á alþingi
mánudaginn 17. október. Hvers vegna vill þing-
maðurinn ekki að viðruð séu ólík sjónarmið í þessum mála-
flokki eins og öðrum?
Upplýst er að Helga Vala Helgadóttir, þingflokks-
formaður Samfylkingarinnar, og Sigríður Hagalín, frétta-
maður á ríkisútvarpinu, héldu að hingað streymdu hælisleit-
endur frá Venesúela af því að Ísland væri fyrsta
Schengen-landið fyrir þetta fólk „að vestan“. Fólkið kemur
þó hingað frá meginlandi Evrópu, langflest í gegnum Mad-
rid.
Upplýst er að úrskurðarnefnd útlendingamála veitir
Venesúelum sérstaka stöðu, í landi þeirra sé „alvarlegt efna-
hagsástand þar sem laun [dugi] ekki til að uppfylla grunn-
þarfir almennings í landinu, skortur á hreinu drykkjarvatni,
há glæpatíðni …“
Einar S. Hálfdánarson hæstaréttarlögmaður sagði 14.
október í Morgunblaðsgrein að með úrskurðinum tæki
nefndin „sér bæði lagasetningar- og
fjárveitingavald“. Efnahagsvandi
heimsins yrði ekki leystur, ekki einu
sinni minnkaður, með því að skil-
greina efnalítið fólk sem flóttamenn.
Og vandi flóttamanna ykist auðvitað
með útþynningu hugtaksins. Það
sæi hver maður með heila hugsun.
Jón Gunnarsson dómsmála-
ráðherra segir að við veitum Vene-
súelum „viðbótarvernd og göngum
miklu lengra en nokkur önnur Evr-
ópuþjóð því viðbótarvernd er vernd
til fjögurra ára með miklu meiri félagslegum réttindum en
nokkur önnur þjóð í Evrópu veitir. Meiri en Spánn sem veit-
ir vernd á grundvelli mannúðarmála til eins árs með miklu
takmarkaðri réttindum“.
Ákvörðun úrskurðarnefndarinnar hefur ýtt undir stjórn-
leysi í málaflokknum þótt það sé rétt hjá Katrínu Jakobs-
dóttur forsætisráðherra að stofnanir og nefndir starfi í sam-
ræmi við lögbundið skipulag.
Það gerir réttarkerfið líka. Undir lok september 2022 var
kveðinn upp héraðsdómur í máli sem hófst í október 2018
þegar Sýrlendingur afhenti fölsuð skilríki við komu til lands-
ins. Eftir málavafstur í fjögur ár var hann dæmdur sekur,
hlaut 30 daga skilorðsbundna fangavist.
Þetta ófremdarástand er næsti bær við stjórnleysi.
Birgir Þórarinsson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, sótti
fund flóttamannanefndar Evrópuráðsins í Grikklandi. Hann
fræddi alþingismenn 19. október um að embættismaður
Sameinuðu þjóðanna teldi flóttamannabúðir í Grikklandi
standast evrópska staðla. Hafnaði hann með öðrum orðum
hryllingssögum íslenskra þingmanna um stöðu flóttamanna
í Grikklandi.
Birgir lýsti heimsókn í móttökustöð þar sem flóttamenn
dvelja í þrjá til fjóra daga þar til þeir fá skilríki. Þaðan fara
þeir í aðrar búðir í þrjá til 12 mánuði meðan mál þeirra eru
til skoðunar. Þar ríkir ferðafrelsi. Telur Birgir „eftir þessa
upplýsandi ferð að flóttamenn í Grikklandi búi við mann-
sæmandi aðstæður“.
Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, þingmaður
Pírata, sagði um útlendingastefnu Dana eftir kynningar-
fundi þeirra: „Því miður fannst mér það einkenna allt þeirra
tal um málaflokkinn, eins og það væri verið að bjarga dýra-
hjörð en ekki að taka á móti manneskjum.“ Hún móðgar
hiklaust bæði Dani og þá sem leita hælis hjá þeim.
Ný borgaraleg ríkisstjórn í Svíþjóð boðar stefnu í útlend-
ingamálum að danskri fyrirmynd.
Jyllands-Posten segir í leiðara ekki skrýtið að Svíar taki
sér tak í málaflokknum. Tíðni morða í Svíþjóð sé meiri en
annars staðar í Evrópu. Glæpagengi, aðlögunarvandi inn-
flytjenda og skautun ríki nú í þjóðfélagi sem áður var talið
öruggt sem folkehemmet. Hreinræktuð glæpamennska sé
hin hliðin á sænsku medalíunni sem allt of lengi hafi verið
fegruð með lygum, einnig af fjöl-
miðlum. Einu besta og einsleitasta
samfélagi í heimi hafi verið unnið
tjón af stjórnmálamönnum sem
þurftu ekki sjálfir að gjalda fyrir að
gera tilraun með Svíþjóð sem
mannúðlegt stórveldi. Af einskærri
góðmennsku hafi venjulegum Svía
verið leyft að súpa seyðið af því.
Þeir sem tala nú eins og leita eigi
fyrirmyndar íslenskrar útlend-
ingastefnu og löggjafar í úreltum
reglum í Svíþjóð ættu að færa sig
inn í samtímann.
Sigmar Guðmundsson spurði Sigurð Inga Jóhannsson,
formann Framsóknarflokksins, á alþingi 17. október „hvort
honum hugnist hugmyndir um harðari innflytjendastefnu
að danskri fyrirmynd“.
Viðreisnarþingmanninum bauð við dönsku stefnunni en
Sigurður Ingi sagði framsóknarmenn þeirrar skoðunar að
við ættum að horfa til Norðurlandanna í þessu efni, að vera
með sambærilegt regluverk og þar. Það væri „skynsamlegt
til þess að við séum með sambærilegar niðurstöður“. Hann
vildi þó ræða málið nánar áður á vettvangi ríkisstjórn-
arinnar.
Sigmar sagði móðgaður í þingsalnum 18. október: „Ég
spurði svo formann Framsóknarflokksins um afstöðu hans
til málsins í gær og fékk ákaflega framsóknarlegt svar sem
var efnislega svohljóðandi: Ég svara því seinna.“
Helga Vala tók undir orð Sigmars sem „auðmjúkur þing-
maður“ og leitaði „ásjár forseta“ vegna óljósra svara for-
manns Framsóknarflokksins.
Í Dagmálum Morgunblaðsins 19. október var Sigmar
spurður hvað Íslendingar gætu tekið á móti mörgum hæl-
isleitendum og hvað það mætti kosta. Því vildi hann ekki
svara þar og þá. Hann fór að dæmi Sigurðar Inga sem hann
hafði þó fordæmt.
Þeir sem hafa illa grundaðan málstað kvarta undan um-
ræðum um útlendingamál. Þannig er komið fyrir Viðreisn,
Pírötum og Samfylkingu. Stuðningur við málflutning Jóns
Gunnarssonar eykst, það er hvorki skaðlegt né hættulegt.
Útlendingamál í nýjan farveg
Það er hvorki viðunandi að
opna landið vegna afleiðinga
sósíalisma í Venesúela né með
því að taka fjögur ár til að
rannsaka og dæma um fölsuð
ferðaskilríki.
Björn Bjarnason
bjorn@bjorn.is
Eftir að ég hafði setið þing Mont
Pelerin-samtakanna í Osló 4.-8.
október 2022 hélt ég til Wroclaw í
Póllandi, þar sem ég tók þátt í
starfshópi Evrópuvettvangs um
minningu og samvisku um, hvernig
minnast mætti fórnarlamba alræð-
isstefnu nasista og kommúnista.
Notalegur miðaldablær er yfir mið-
borginni, en ég tók eftir því, að mörg
fallegustu húsin eru frá því, að henni
var stjórnað frá Vín og hét Breslau.
Prússar lögðu hana undir sig á
átjándu öld. Eftir seinni heimsstyrj-
öld hröktust tíu milljónir þýskumæl-
andi manna frá löndum Mið- og
Austur-Evrópu til Þýskalands í
stærstu fólksflutningum sögunnar.
Í Wroclaw sagði ég frá því, hvern-
ig við höfum minnst fórnarlamba al-
ræðisstefnunnar á Íslandi. Við höf-
um haldið nokkra fundi og
ráðstefnur, þar sem merkir fræði-
menn hafa talað, meðal annarra pró-
fessorarnir Bent Jensen og Niels
Erik Rosenfeldt frá Danmörku, Øy-
stein Sørensen frá Noregi og Stéph-
ane Courtois frá Frakklandi. Court-
ois var ritstjóri Svartbókar komm-
únismans, sem ég sneri á íslensku
árið 2009.
Jafnframt höfum við endurútgefið
mörg rit, sem komið hafa út á ís-
lensku um alræðisstefnuna, svo að
þau verði aðgengileg ungu fólki:
Greinar um kommúnisma eftir
Bertrand Russell, Konur í þrælak-
istum Stalíns eftir Elinor Lipper og
Aino Kuusinen, Úr álögum eftir Jan
Valtin (Richard Krebs), Leyniræðan
um Stalín eftir Níkíta Khrústsjov
(ásamt erfðaskrá Leníns), El cam-
pesino – bóndinn. Líf og dauði í Ráð-
stjórnarríkjunum eftir Valentín
González, Örlaganótt yfir Eystra-
saltslöndum eftir Ants Oras, Eist-
land. Smáþjóð undir oki erlends
valds eftir Andres Küng, Þjónusta,
þrælkun, flótti eftir Aatami Kuortti,
Ráðstjórnarríkin: Goðsagnir og
veruleiki eftir Arthur Koestler, Ég
kaus frelsið eftir Víktor Kravtsj-
enko, Nytsamur sakleysingi eftir
Otto Larsen, Til varnar vestrænni
menningu eftir sex íslenska rithöf-
unda og Framtíð smáþjóðanna eftir
Arnulf Øverland. Skrifa ég formála
og skýringar við þessi rit. Þau eru öll
aðgengileg endurgjaldslaust á net-
inu.
Böðlar alræðisins drápu jafnan
tvisvar, fyrst með kylfunni, síðan
þögninni. Við getum að minnsta
kosti rofið þögnina.
Athugasemdir og leiðréttingar vel þegnar
Hannes H. Gissurarson
hannesgi@hi.is
Fróðleiksmolar úr sögu og samtíð
Wroclaw, október 2022