Morgunblaðið - 22.10.2022, Blaðsíða 45

MENNING 45
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 22. OKTÓBER 2022
N
ýtt verk Elísabetar Jök-
ulsdóttur, Saknaðar-
ilmur, helst að mörgu
leyti í hendur við hennar
síðasta verk Aprílsólarkulda, sem
hlaut Íslensku bókmenntaverðlaun-
in árið 2020. Verkin tala saman þó að
þau séu um margt ólík. Í Aprílsólar-
kulda var frásögnin af sögupersón-
unni Védísi í þriðju persónu en í
Saknaðarilmi
færist frásögnin
yfir í fyrstu per-
sónu. Frásögn-
inni er skipt niður
í fleiri styttri og
ljóðrænni kafla
öfugt við þá
óreiðu sem ríkti í
hugarheimi
Védísar í lengri
köflum
Aprílsólarkulda. Frásögnin flakkar
þó fram og til baka í tíma en er þrátt
fyrir það auðlesnari en bókin Apríl-
sólarkuldi, að mati gagnrýnanda.
Í Saknaðarilmi segir frá sambandi
sögumanns, sem er freistandi að
fella saman við höfundinn sjálfan,
við móður sína og dauða hennar.
Sögumaður lýsir sömu andlegu veik-
indum og Védís glímir við í Apríl-
sólarkulda, en Elísabet hefur sjálf
upplýst að Védís sé í raun hún sjálf í
viðtali við Egil Helgason í Kiljunni
árið 2020. Þá er bókin í raun kirfi-
lega staðsett í þeim raunveruleika,
þar sem gjarnan er vísað í ýmsar
þekktar dagsetningar, fjölskyldu-
meðlimi Elísabetar og verk móður
hennar. Því má í raun flokka Sakn-
aðarilm sem einhvers konar skáld-
ævisögu, líkt og verkið Aprílsólar-
kulda.
Textar mæðgnanna mynda tákn-
rænt samband í bókinni en um leið
ákveðna margröddun, þar sem þeim
ber ekki alltaf saman um einstök
atriði. Gott dæmi um slíkt er þegar
sögumaður kemst í dagbók móður
sinnar, eftir hennar dag, sem lýsir
upplifun hinnar síðarnefndu af veik-
indum dóttur sinnar. Þessi marg-
röddun er að mati gagnrýnanda
afbragðs leið til að sviðsetja flókið
samband mæðgnanna, sem er aftur
kjarni frásagnarinnar allrar. Marg-
röddunin verður svo í raun nokkurs
konar tónverk mæðgnanna sem vís-
ar til margbreytileika sjálfsins og
rauna þess, þegar höfundur skrifar á
blaðsíðu 109:
„Eitt sinn á fullorðinsárum kom
ég um kvöld til mömmu og sagðist
uppgefin á því hvað ég breyttist eftir
því við hvern ég talaði, mamma varð
yfir sig undrandi: Hvað á þetta að
þýða, auðvitað og sem betur fer
breytistu eftir því við hvern þú talar.
Þetta er einsog tónlist; þetta lag
verður til þegar þú talar við þennan
og annað lag verður til þegar þú tal-
ar við einhvern annan. Það er mis-
munandi tónlist á milli fólks. Í einu
vetfangi breyttist ég úr því að vera
óviss karakter í að sjá heiminn allan
eins og tónverk.“
Móðir Elísabetar hafði sterkar
taugar til Mið-Austurlanda. Hún
skrifaði bækur um menningu þeirra
þjóða og fór reglulega í ferðir aust-
ur. Í Saknaðarilmi er að finna mynd-
ir af Saddam Hussein og Assad Sýr-
landsforseta sem prýddu veggi
móðurinnar, saffranilm, litríkt silki
og ýmsa slíka muni sem skapa sér
sérstakan sess í frásögninni. Þetta
minnir um margt á hvernig við
minnumst látinna ástvina – við hugs-
um til svipmynda, lita og ilms sem
minna okkur á viðkomandi. Hver
manneskja getur því samsamað sig
sögumanni sem lýsir tilfinningu sem
við þekkjum öll – söknuði.
Áföll sögumannsins, eins og fráfall
móður hennar, eru hlutgerð í sög-
unni og staðsett í ýmsum hlutum lík-
amans. Til dæmis í „maganum“ eða í
„píkuveggjunum“. Gagnrýnanda
fannst þetta afar áhugaverð nálgun
á tráma og í takt við samfélags-
umræðu samtímans um líkamleg
áhrif áfalla, líkt og Bessell van de
Kolk skrifar um í bók sinni The
Body Keeps the Score frá 2014. Slík-
ar hugmyndir hafa rutt sér til rúms
innan bókmenntafræðinnar og
myndmál höfundar því bæði nýstár-
legt en einnig lýsandi fyrir þessa til-
finningu sem við þekkjum öll –
kökkur í hálsi og steinn í maga.
Í Saknaðarilmi eiga mæðgurnar
erfitt með að mynda tengsl sín á
milli og spila arfleidd áföll þar stórt
hlutverk. Brostin sambönd mæðgna
sem sögumaður fjallar um í kafl-
anum Tvær gamlar konur í feðra-
veldinu þegar hún segir: „Tvær kon-
ur að eyðileggja hvor aðra, móðir og
dóttir, eyðilegging innan frá.“ (bls.
76.) Hinar brostnu forsendur eru því
aldagamlar og fornar og ekki aðeins
uppspretta einfalds samskipta-
vanda. Höfundur setur hugmynd
þessa fram á myndrænan hátt þegar
sögumaður veltir fyrir sér hvort
þykk flauelsgluggatjöld ömmu
hennar sem hangið hafa í gluggan-
um í þrjátíu ár hafi byrgt sér og
móður sinni sýn. Tengsl mæðgnanna
eru ekki einföld, líkt og flest í þess-
um heimi, og minnist sögumaður
móður sinnar bæði með trega og
sársauka. Þó svo að móðirin hafi á
tímum verið sögumanni ósanngjörn
talar sögumaðurinn líka um að viss-
ar ákvarðanir móðurinnar, eins og
að svipta sögumann sjálfræði og
leggja hann inn á geðdeild, hafi í
raun bjargað lífi hennar, eftir á að
hyggja.
Að mati gagnrýnanda er hér um
að ræða afbragðsverk, jafnsterkt, ef
ekki sterkara en Aprílsólarkuldi,
sem sýnir flókið samband mæðgna
sem mörg geta samsamað sig við.
Saknaðarilmur er kraftmikil og
falleg en á sama tíma nístandi og
hörð ádeila á samfélagið sem mótaði
félagslegar fyrirmyndir okkar. Í
kraftmikilli lokalínu bókarinnar
kjarnar höfundur efni bókarinnar á
listilegan hátt: „[…] og ég skil það
allt í einu þegar ég skrifa þessa bók,
að til þess að við næðum sambandi
hefði heilt samfélag þurft að breyt-
ast.“ (Bls. 134.)
Morgunblaðið/Ásdís
Afbragðsverk „Að mati gagnrýnanda er hér um að ræða afbragðsverk,
jafnsterkt, ef ekki sterkara en Aprílsólarkuldi,“ segir meðal annars í gagn-
rýni um nýútkomna bók Elísabetar Jökulsdóttur, Saknaðarilm.
Margröddun mæðgna snertir hjartarætur
Skáldsaga
Saknaðarilmur bbbbm
Eftir Elísabetu Jökulsdóttur.
JPV 2022. 138 bls. innbundin.
INGIBJÖRG IÐA
AUÐUNARDÓTTIR
BÆKUR
Á
sjöunda áratugnum skap-
aði viðreisnarstjórnin festu
í íslenskum stjórnmálum.
Tveggja flokka stjórn
Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokksins
sat frá 1959 til 1971. Þjóðfélagið
breyttist og samskipti við aðrar þjóð-
ir tóku nýja stefnu.
Við myndun stjórnarinnar átti
þjóðin í harðri deilu við Breta vegna
útfærslu fiskveiðilögsögunnar í 12
sjómílur. Fyrsta
vinstri stjórn lýð-
veldistímans
færði lögsöguna
út 1. september
1958. Viðreisnar-
stjórnin leysti
deiluna og kom á
friði á fiskimið-
unum með sátt við
Breta sem alþingi
samþykkti 9. mars 1961 með 33 atkv.
gegn 27.
Bretar viðurkenndu 12 mílna lög-
söguna. Breskir togarar fengu tíma-
bundnar veiðiheimildir. Ríkisstjórn
Íslands lýsti yfir að hún mundi vinna
áfram að útfærslu fiskveiðilögsög-
unnar en ágreiningi um hugsanlegar
aðgerðir skyldi vísa til Alþjóðadóm-
stólsins í Haag.
Íslendingar fögnuðu sigri í Ice-
save-málinu 28. janúar 2013 þegar
EFTA-dómstóllinn dæmdi þeim í vil.
Í umræðum um málið töldu áhrifa-
miklir álitsgjafar engan dómstól geta
leyst málið, Íslendingar yrðu einfald-
lega úrhrak meðal þjóða heims yrðu
þeir ekki við kröfum bresku ríkis-
stjórnarinnar og greiddu Icesave-
skuldina. Vegna aðildar að EES-
samstarfinu tókst að skjóta málinu til
alþjóðlegs dómstóls og hafa sigur.
Sannaðist þar enn að alþjóðasamstarf
reist á lögum er besta vörn smáþjóða.
Guðni Th. Jóhannesson ræðir eðli-
lega mikið um samninginn við Breta í
bók sinni Stund milli stríða – saga
landhelgismálsins, 1961-1971. Hann
er hallur undir þá skoðun að ekki
hefði átt að nefna málskot til Alþjóða-
dómstólsins í sáttargjörðinni. Er
þetta leiðarstef í frásögn hans.
Eiríkur Kristófersson, þjóðkunnur
skipherra og hetja í landhelgisbarátt-
unni, studdi eindregið samkomulagið
við Breta í samtali við Morgunblaðið.
Guðni Th. vitnar til þeirra orða og
segir: „Blaðamaður lætur vera að
spyrja um málskotið til Haag.“ (83)
Milli lína: afstaða Eiríks kynni að
hafa orðið önnur hefði hann verið
spurður um málskotið.
Um það veit enginn. Ég var
nokkru síðar skipverji um borð í Óðni
undir stjórn Eiríks. Þá gramdist
gæslumönnum sakaruppgjöf bresku
landhelgisbrjótanna sem náðst höfðu,
oft við hættulegar aðstæður. Mál-
skotið var þeim ekki ofarlega í huga.
Guðni Th. nefnir nokkrum sinnum
að tveir þingmenn Sjálfstæðisflokks-
ins, Gísli Jónsson og Pétur Ottesen,
hafi verið ósáttir við samkomulagið.
Pétur hætti á þingi 1959. Gísli greiddi
atkvæði með samkomulaginu.
Þá segir höfundur frá samtali sínu
árið 2019 við sjálfstæðismann í hópi
Öldungaráðs Landhelgisgæslunnar í
móttöku á Bessastöðum. Segist
Guðni Th. viss um „að mjótt hefði
orðið á munum meðal þjóðarinnar,
rétt eins og raun var á þingi. Mig
grunar að samningurinn hefði jafn-
vel verið felldur.“ (132)
Miðað við margar atkvæðagreiðsl-
ur á þingi um umdeild mál er ekki
unnt að segja að mjótt sé á munum
þar þegar atkvæði falla 33:27. Í bók-
inni er ítarlega lýst hvernig tilraunir
til fjöldamótmæla á Austurvelli
runnu út í sandinn.
Í febrúar 1963 var samið um lausn
á deilu við Breta vegna fiskveiða við
Færeyjar. Þá sagði Per Hækkerup,
utanríkisráðherra Dana, að þeir
hefðu ætíð viðurkennt lögsögu dóm-
stólsins í Haag á alþjóðavettvangi.
Því væri alger óþarfi að nefna slíkt
sérstaklega í samkomulagi um fisk-
veiðilögsöguna við Færeyjar.
Við ritun sögulegs verks á borð
við það sem hér er til umsagnar
skiptir val á leiðarstefi miklu. Sann-
færandi hefði til dæmis verið að
velja sem stef að viðreisnarstjórnin
opnaði þjóðfélagið bæði inn á við og
út á við. Á fyrstu árum sínum kann-
aði hún hvort aðild að Evrópu-
bandalaginu þjónaði hagsmunum
þjóðarinnar, varð niðurstaðan nei-
kvæð. Stjórnin lagði áherslu á gildi
aðildarinnar að NATO og varnar-
samstarfsins við Bandaríkin. Hún
átti aðild að viðræðum á norrænum
vettvangi um efnahagssamstarf
þjóðanna fimm undir merkjum
NORDEK. Þegar þær runnu út í
sandinn beitti stjórnin sér fyrir aðild
að EFTA, Fríverslunarsamtökum
Evrópu. Þá kynnti hún stefnu í land-
helgismálinu sem tók mið af þróun
alþjóðalaga og fyrirhugaðri
hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóð-
anna árið 1973 sem gat af sér 200
mílna efnahagslögsöguna og hafrétt-
arsáttmálann árið 1985.
Bókin Stund milli stríða er vönduð
að allri gerð. Hún skiptist í þrjá megin-
kafla: I. Átján dagar. Landhelgis-
samningurinn 1961 (19 til 143); II.
Lognið á undan storminum, 1961-1971
(143 til 331) og III. Örlagasumar. Út-
færsla í vændum (331 til 432). Síðan
kemur eftirmáli, tilvísanir, útdráttur á
ensku, heimildaskrá, myndaskrá, nöfn
og efnisorð, alls 518 bls. með kortum og
miklum fjölda mynda – umbrot á
myndatextum (44 og víðar) er mis-
heppnað. Thorvald Stoltenberg er
(397) sagður ráðuneytisstjóri í norska
utanríkisráðuneytinu. Hann var það
aldrei. Þarna (1971) var hann stats-
sekretær norska utanríkisráðherrans.
Vefst fyrir mörgum að íslenska starfs-
heitið.
Hverjum meginkafla bókarinnar er
skipt í fjölda undirkafla og þar eru
fyrirsagnir oftast dagsetningar enda er
frásögnin í tímaröð. Hún snýst að veru-
legu leyti um stjórnmálaþátt viðfangs-
efnisins en einnig eru lýsingar á átök-
um íslenskra yfirvalda við breska
landhelgisbrjóta og er saga sumra
þeirra færð til samtímans.
Við ritun verksins leitar höfundur
mjög víða fanga. Hann hefur árum
saman unnið að heimildaöflun. Hann
ritar greinargóðan stíl. Bókin er al-
mennt auðveld aflestrar.
Í bókarlok boðar Guðni Th. Jóhann-
esson tvær bækur til viðbótar um land-
helgismálið, útfærsluna í 50 sjómílur
og loks í 200 sjómílur. Leiðarhnoðað
þar verður forvitnilegt.
Þeir sem spáðu því árið 1961 að al-
þjóðalög yrðu stefnu og hagsmunum
Íslands hliðholl höfðu rétt fyrir sér en
hinir rangt sem töldu að dómarar við
alþjóðadómstól mundu næstu áratugi
frá 1961 ekki treysta sér til að löggilda
meira en 12 mílna landhelgi. Sú hrak-
spá varð endanlega úr sögunni um 15
árum síðar og aðeins um fimm árum
eftir að frásögn þessarar bókar lýkur.
Landhelgi í takti við alþjóðalög
Sagnfræði
Stund milli stríða bbbbn
Eftir Guðna Th. Jóhannesson.
Innb. 518 bls. myndir og skrár.
Sögufélag, Reykjavík 2022.
BJÖRN
BJARNASON
BÆKUR
Morgunblaðið/Eggert
Höfundurinn „Bókin Stund milli stríða er vönduð að allri gerð,“ segir um
bók Guðna Th. Jóhannessonar, forseta Íslands og sagnfræðings.