Úrval - 01.02.1952, Blaðsíða 40

38
ÚRVAL
um atómkjamann. Endurbætur
á klukkunni hafa einnig verið
byggðar á aukinni þekkingu á
aflfræðinni.
Ef úrsmiðir miðaldanna hefðu
getað smíðað jafngóðar klukkur
og nú eru smíðaðar, þá myndu
þeir sér til undnmar hafa upp-
götvað, að klukkuverkin gengu
ekki jafnhratt sólúrinu. Um
skeið hefðu þau flýtt sér, unz
þau voru orðin um 15 mínútum
á undan, því næst hefðu þau
fylgt sólúrinu um stund og síð-
an seinkað sér aftur um 15 mín-
útur. Þetta hefði skeð tvisvar á
ári og hefði verið sameiginlegt
öllum klukkuverkum á jörðinni.
Skýringin er sú, eins og við
vitum nú, að sólin færir sig ekki
með alveg jöfnum hraða yfir
himininn, eða réttara sagt: jörð-
in snýst ekki með alveg jöfnum
hraða umhverfis sólina. Það
kann mörgum að finnast undar-
legt, að um áramótin skuli jörð-
in vera næst sólu, en þannig er
það, og þá fer jörðin hraðar
efth' braut sinni. Það er því í
raun og veru sólin, sem flýtir
sér og seinkar á ferð sinni yfir
himinhvolfið, en klukkuverkin
ganga jafnt.
En snúum okkur nú aftur að
klukkuverkinu. Fyrir um þrjú
hundruð árum bjó í Hollandi
eðlis- og vélfræðingurinn Chri-
stian Huygens, sem árum saman
fékkst við rannsóknir á og til-
raunir með pendúlinn. Hinn nýi
pendúll, sem var árangur þess-
ara tilrauna, var hámákvæmur,
einkum hafði tenging hans við
lóðið verið bætt, þannig að fall
þess raskaði nú ekki lengur
sveiflum pendúlsins.
En pendúll Huygens var þó
ekki gallalaus. Hitabreytingar
höfðu áhrif á hann. Hann lengd-
ist þegar heitt var og sveiflað-
ist þá hægar, og einnig höfðu
loftþrýstingurinn og loftmót-
staðan áhrif á hreyfingar hans.
Á þessu hefur verið ráðin bót
og pendúlar í stjörnutumum nú-
tímans eru svo nákvæmir, að
ekki skeikar meira en einum þús-
undasta úr sekúndu á sólar-
hring.
Nákvæm tímamæling er sjó-
farendum sérstaklega nauðsyn-
leg. Til þess að geta siglt um
úthöfin, má tímamælingum
þeima aldrei skeika um meira
en eina mínútu. Ekki var hægt
að nota pendúl um borð í skip-
um — það hafði Huygens reynt.
Hann reyndi þá að setja í stað
pendúlsins og lóðsins hjól, sem
knúið var af fjöður, en árang-
urslaust. Þær klukkur vom allt-
of næmar fyrir hitabreyting-
um. Árið 1714 hét brezka flota-
stjórnin 20.000 punda verðlaun-
um þeim sem ákvarðað gæti
stöðu skips svo að hvergi skeik-
aði meira en 30 mílum á sigl-
ingu frá Englandi til Vestur-
indía.
Tuttugu árum síðar gaf sig
fram trésmíðalærlingur frá
Yorkshire, John Harrison að
nafni. Hann hafði smíðað klukku
sem hann taldi að gæfi sér rétt