Bændablaðið - 05.10.2023, Page 21

21Bændablaðið | Fimmtudagur 5. október 2023
minni og má í raun segja að þeir
bændur sem rækta salat séu þeir einu
sem hafa náð að hagræða og vera
samkeppnishæfir á markaði.“
Sjálfur er Axel blómræktandi á
garðyrkjustöðinni Espiflöt í Reyk ­
holti. „Yl ræktendur í blóma fram­
leiðslu og pottablómaframleiðslu
fá dreifingarkostnað á raforku
niðurgreiddan eins og aðrir og eru
svo varðir með tollaumhverfi. Ekki
öll blóm bera toll en þau sem gera
það eru með 95 krónu stykkjatoll og
30 prósent toll ofan á það. Pottablóm
er með 200 krónu stykkjatoll og svo
30 prósent toll ofan á það.
Útiræktendur fá greitt úr
ákveðnum potti á hvern hektara
sem þeir rækta. Þar er sama
letjandi fyrirkomulag og með
niðurgreiðslukerfið vegna
raforkudreifingu; eftir því sem
fleiri hektarar eru ræktaðir lækka
greiðslurnar,“ útskýrir Axel.
Stoltir af framleiðslunni
Íslenskir garðyrkjubændur eru,
að sögn Axels, afar stoltir af sinni
framleiðslu og það er margt sem
veldur. „Hreinleiki vörunnar er
mikill, það eru afar fá ríki sem
geta leyft sér að nota drykkjarvatn
til framleiðslu grænmetis, nota
græna orku bæði í formi hitunar
gróðurhúsa og svo lýsingar.
Varnarefnanotkun er lítil sem
engin þar sem skordýr þrífast illa
hér á landi og því lítið sem ekkert af
þeim í gróðurhúsum og auðvelt að
ráða við það með notkun lífrænna
varna. Einnig fær starfsfólk hér á
landi mannsæmandi laun fyrir sína
vinnu. Allt eru þetta atriði sem skipta
miklu máli í nútímasamfélagi en
vegna smæðar íslensks markaðar,
hnattrænnar stöðu og launakostnaðar
verðum við seint samkeppnishæf við
innfluttar garðyrkjuafurðir.“
Mikilvæg fæðuöryggi landsins
Axel telur að með góðri umgjörð
ættu Íslendingar að geta verið
sjálfbærir í nánast öllu grænmeti,
en staðreyndin sé að við náum
rétt rúmlega 60 prósent af þeim
tegundum sem við framleiðum, en
þegar allt grænmeti er skoðað erum
við nær 40 prósent framboðsins
á Íslandi.
„Eins og stjórnvöld tala og við
vitum þá er garðyrkjan mikilvæg
þegar kemur að fæðu­ og
matvælaöryggi þjóðarinnar.
Hér eru allar þær auðlindir
sem þarf til að framleiða hágæða
garðyrkjuafurðir.
Við trúum því að neytendur
vilji að garðyrkjuafurðir komi
úr nærumhverfi, hafi lítið
kolefnisspor, gangi ekki á auðlindir
landsins, sé hollt og næringarríkt
og sé á sanngjörnu verði.
Við viljum ekki að íslenskt
grænmeti verði lúxusvara sem er
ekki fyrir alla. Íslenskt grænmeti þarf
að standast samkeppni í verði til að
verslunin fari að velja að framsetja
það fram yfir innflutt grænmeti.“
Óli Finnsson og Inga Sigríður
Snorradóttir tóku við garðyrkju-
stöðinni Heiðmörk í Laugar ási í
júní 2021. Hann segir brýna þörf á
því að stuðings fyrir komulagið við
garðyrkjubændur sé endurskoðað
í heild sinni.
Neytendur kannast margir við
salatið til að mynda frá stöðinni í
gegnum tíðina og svo steinseljuna.
Þau héldu áfram þessari ræktun, en
hafa einnig bætt við sig paprikum
í ýmsum stærðum og gerðum; svo
sem snakkpaprikum, sætpaprikum
ásamt nokkrum tegundum af
eldpipar í mismunandi styrkleikum.
Að sögn Óla hefur papriku­
ræktunin orðið fyrirferðarmeiri með
tímanum og orðið ofan á eiginlega
sem helsta tegundin.
Vantar aðlögunarstuðning
við útiræktun
Hann segir að þau hafi prófað
útiræktun eitt sumar áður en þau
tóku við garðyrkjustöðinni. Honum
finnist sú tegund ræktunar spennandi
en það þurfi að styðja sérstaklega
við þá sem hafa hug á því að hefja
þess konar ræktun – í það minnsta
í byrjun.
Ef það sé raunverulegur vilji
stjórnvalda að auka hlutfall
innlendrar grænmetisframleiðslu
í íslenskum verslunum þá þurfi
aukinn stuðning við greinina
enda sprettur grænmetið ekki upp
af sjálfu sér. „Já, ég held að það
þurfi að koma til einhvers konar
víðtækari nýliðunarstyrkur eða
fjárfestingarstuðningur. Ég til dæmis
átti ekki traktor og er ekki í aðstöðu
til að fjárfesta í einum slíkum í
augnablikinu og vantar auk þess
aðra innviði hér á okkar stöð til að
útiræktun geti orðið möguleg fyrir
okkur. Það er ekkert hægt að gera
þetta á smáum skala ef ræktunin á að
standa almennilega undir sér.
Ég sé fyrir mér að það gæti verið
gott fyrirkomulag annaðhvort af
hálfu ríkisins eða lífeyrissjóða til
dæmis, að bjóða upp á hlutdeildarlán
eða þolinmótt fjármagn sem
fjárfesting í greininni.“
Ekkert svigrúm til
framleiðsluaukningar
Óli segir að markaðurinn kalli á
meira grænmeti og fleiri tegundir –
og þau vilji svara kallinu. „En eins og
staðan er núna erum við að keppast
við að hámarka afköst stöðvarinnar
– og setja allan aukapening inn í
reksturinn til að endurbæta húsakost
og annan tækjabúnað sem þarf í
ræktunina. En það væri æskilegt
að okkur garðyrkjubændum yrði
gert auðveldara fyrir að prófa
okkur áfram með nýjar tegundir og
ekki síður að stækka við okkur til
framleiðsluaukningar.“
Á dögunum bárust fréttir af því
að bændur í Dölunum hefðu lokið
tilraunaræktun sinni á hvítlauk og
hefðu þegar selt alla uppskeru næsta
árs, sem er talin verða um sex til átta
tonn. Óli segir að enginn vafi sé á
að hægt sé rækta ýmislegt á Íslandi
með góðum árangri sem hingað
er flutt inn í miklu magni – eins
og til dæmis ýmsar lauktegundir
og rótargrænmeti. „Ég er alveg
sannfærður um að við getum ræktað
matlauk og fullt af öðrum tegundum.
Vandamálið er að stjórnvöld og
samningarnir sem þau hafa gert við
bændur um starfsskilyrði þeirra,
gera ekki ráð fyrir að lágmarksstærð
sé minni en einn hektari til að fá
beingreiðslur. Slíkt getur dregið úr
þeim sem vilja prufa nýjar tegundir
á smáum skala og gera nauðsynlegar
tilraunir á yrkjum áður en farið er í
nauðsynlegar fjárfestingar og ræktun
á stærri skala.“
Skortur á heildarhugsun
„Það er heldur ekki gert ráð fyrir
þeirri heildarhugsun sem þarf að
vera til staðar í garðyrkjunni,“ heldur
Óli áfram. „Eins og til dæmis bara
varðandi það að halda jarðveginum
frjósömum, eða leggja grunninn í
byrjun búskapar að góðum jarðvegi.
Beingreiðslurnar sem við njótum í
dag gera til dæmis að mestu ráð fyrir
að uppskorið sé af ökrunum til að
greiddur sé út jarðræktarstyrkur, en
ekki að nauðsynlegt geti verið að
rækta jarðveginn sérstaklega. Kerfið
þarf að laga sig að nútímanum að
þessu leyti.
Lífrænir bændur tala um það
að það þurfi að rækta jarðveginn
með niturbindandi tegundum eða
öðrum grænáburðarplöntum sem
einungis eru ræktaðar til að bæta
frjósemi hans. Það þarf að styðja
við slíka heildstæða hugsun, meðal
annars til að draga megi úr notkun
á tilbúnum áburði. Enda vilja allir
bændur stuðla að sjálfbærum búskap
og draga úr áburðarkaupum eins og
hægt er.“
Fyrirkomulagið alveg glatað
Óli segir að enn einn galli á stuðnings­
greiðslum ríkisins sé að þau fái ekki
alla stuðningsupphæðina í einu.
„Afurðir sem ég uppsker til dæmis
í janúar, fæ ég ekki beingreiðslurnar
greiddar að fullu fyrr en í byrjun
mars árið eftir. Það geta verið
um 20–30 prósent af upphæðinni
sem ráðuneytið heldur eftir til að
greiða út sömu krónutölu á alla
framleiðendur þeirrar tegundar yfir
árið og ég þarf að bera kostnað af
ýmsu öðru á meðan.
Beingreiðslur A eru lokaður
pottur með fastri heildarkrónutölu
sem skiptist niður á framleitt og
selt heildarmagn af annaðhvort
tómötum, paprikum eða gúrkum
en ekki föst krónutala á hvert selt
kíló af þeim tegundum, sem þýðir
að það þarf að fara fram uppgjör
síðar sem tekur tillit til þess hversu
mikið var selt af viðkomandi
tegund.Við bændur þyrftum að
fá þennan stuðning að fullu í
hverjum mánuði.
Óvissan getur oft verið mikil
í landbúnaðarframleiðslu og því
finnst mér það vera hlutverk ríkisins
að einfalda kerfið og stuðla að eins
miklum fyrirsjáanleika og mögulegt
er í þessari framleiðslu, en ekki gera
þetta flóknara en það þarf að vera.
Sem dæmi mætti horfa meira til
fyrirkomulagsins í endurgreiðslu
á framleiddum kvikmyndaverkum
á Íslandi.
Fyrirkomulagið er alveg glatað
eins og það er núna og er jafnframt
framleiðsluletjandi. Sama má
segja um taxtaleiðréttinguna á
raforkukaupum garðyrkjubænda frá
Rarik sem virkar með sama hætti
enda líka lokaður pottur en ekki
föst 95 prósenta taxtaleiðrétting,
þrátt fyrir fögur fyrirheit í
stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar
virðist það ekki vera að raungerast
á næstunni,“ segir Óli.
Hann bætir við að ef stuðnings­
fyrirkomulaginu yrði breytt
þannig að sköpuð yrðu fram­
leiðsluhvetjandi skilyrði þá
myndu þau vilja fara í stækkun
á garðyrkjustöðinni sinni. Með
því myndu þau vilja minnka
það gat sem myndast á íslenska
paprikumarkaðinum yfir dimmasta
tímann og rækta íslenskar paprikur
allan ársins hring.
Heiðmörk í Laugarási:
„Grænmetið sprettur ekki upp af sjálfu sér“
Bændur eru nú í óða önn við að ljúka uppskeru úr görðum sínum. Mynd / Vallakot
Inga Sigríður Snorradóttir og Óli Finnsson í Heiðmörk. Mynd / Heiðmörk
Ný varanleg bogahýsi
Ódýr og hagkvæmur kostur fyrir geymslur
og útihús sem uppfyllir byggingarreglugerðir
� Stöðluð hönnun, grunneining 5 x 6 m.
- lengjanleg í 3 m. einingum
� Hurðargat á gafli 2,75 x 2,75 m.
� Í boði bæði einangruð og óeinangruð
� Verð frá kr. 1.320.00 m/vsk. fyrir 5 x 6 m. bogahús
Nánari upplýsingar í gegnum tölvupóst hysi@hysi.is
Hýsi-Verkheimar ehf. | Smiðjuvegi 5, Kópavogi | Sími 497 2700
hysi@hysi.is | hysi.is | hysi.is