Bændablaðið - 05.10.2023, Page 22

22 Bændablaðið | Fimmtudagur 5. október 2023
Í DEIGLUNNI
Hvers kyns lífrænn og lífbrjótan-
legur úrgangur er auðlind sem
nýta og vinna má til dæmis í áburð
fyrir landbúnað, til uppgræðslu og
framleiðslu eldsneytis.
Mjög mikilvægt er að ná sem
mestum úrgangi inn í hringrásina
til að sem allra minnst fari til spillis
af verðmætum. Ekki er spurning að
um gríðarmikilvæga auðlind er að
ræða en hins vegar ekki ljóst hverjir
muni fá aðgang að henni. Verður það
„fyrstur kemur – fyrstur fær“ eða
þarf að setja regluverk sem jafnar
aðgengi að auðlindinni?
Sigrún Ágústsdóttir, forstjóri Um-
hverfisstofnunar, segir umhverfis-,
orku- og loftslagsráðuneytið ætla
að eiga frumkvæði að stofnun
hringrásarklasa í nánu samstarfi við
félög, fyrirtæki og klasa, sem mun
hafa það hlutverk að fylgja eftir
hringrásarverkefnum á forsendum
klasahugmyndafræði. Það feli í sér
að lögð verði áhersla á að koma
verkefnum í framkvæmd með
samstarfi hagaðila. Öll meðhöndlun
úrgangs þurfi að samræmast lögum
um meðhöndlun hans.
Umhverfisstofnun vinni að
fjölmörgum verkefnum sem miði
að því að koma verðmætum sem
skilgreind hafi verið sem úrgangur í
gegnum tíðina aftur inn í hringrásina,
þannig að unnt sé að innleysa þau
verðmæti. „Gríðarleg tækifæri eru í
þessum efnum og sóknarfæri, ekki
síst núna þegar verðlag er hátt, að við
gætum þess að sóa ekki verðmætum,“
segir Sigrún.
Auðveldast og erfiðast
Nýlega skilaði ráðgjafarfyrirtækið
Efla matvælaráðuneytinu samantekt
um nýtingu lífbrjótanlegra efna
í landbúnaði og landgræðslu
ásamt tillögum að markmiðum og
aðgerðum.
Í skýrslu Eflu er sagt brýnt að
forgangsraða verkefnum sem snúa
að aukinni nýtingu þeirra lífrænu
efna sem ekki nýtast nógu vel í dag,
og horfa til þess hvaða efni er hægt
að nota í auknum mæli án mikils
tilkostnaðar. Talið er auðveldast að
nýta kjötmjöl, hrossatað, kjúklingaskít
og Bokashi-moltu. Þetta séu efni sem
eru þurrari en önnur lífræn efni og því
ekki eins kostnaðarsöm í flutningum
og þau sem innihalda mikið vatn. Ekki
þurfi heldur að fara út í kostnaðar-
sama innviðauppbyggingu til að auka
nýtingu þessara efna, þótt henni fylgi
alltaf flutningskostnaður.
Meiri fyrirhöfn og undirbúningur
eru talin vera við að auka nýtingu
svínaskíts, svartvatns, seyru, hliðar-
afurða sláturhúsa og fiskeldismykju.
Um sé að ræða efni sem í sumum
tilfellum eru lítt næringarrík,
t.d. seyra og svartvatn, auk þess
sem notkun þeirra kalli á flóknari
meðhöndlun og hreinsun til að
koma í veg fyrir mengun. Eru sem
dæmi nefnd seyra, svartvatn og
dýrahræ. Fiskeldismykja er einnig
á þessum lista þar sem um er að
ræða vatnsmikið efni sem dýrt er í
flutningum og fara þurfi út í mikla og
kostnaðarsama innviðauppbyggingu
til að hægt sé að auka nýtingu hennar.
Vert sé að hafa í huga að fyrirséð er
að mikið verði af fiskeldismykju í
framtíðinni og því mikilvægt að huga
að leiðum til að nýta það efni sem til
fellur í landeldi.
Næringarefnin til spillis
Matís hefur áætlað að heildarmagn
næringarefna í lífrænum efnum sem
til falla árlega séu álíka og magn
næringarefna sem flutt er til landsins
á formi tilbúins áburðar. Lífræn efni
eru þó takmarkað nýtt þó að viss efni
séu töluvert notuð til túnræktar, svo
sem nautgripamykja og sauðatað.
Önnur efni eru minna nýtt, svo
sem fiskeldismykja, kjúklinga- og
hænsnaskítur og seyra úr rotþróm
og skólphreinsistöðvum. Stór hluti
næringarefna í lífrænum efnum sem
falla til fer því til spillis.
Mest af næringarefnum er að
finna í búfjárúrgangi og mikið
magn í úrgangi frá eldisdýrum,
t.d. í svína- og alifuglarækt. Þá
eru næringarefni ríkuleg í úrgangi
frá fiskeldi. Rannsóknir hafa sýnt
að slóg úr bolfiski er t.d. ekki síðri
jarðvegsáburður en kúamykja.
Jafnframt eru næringarefni í
skólpi og seyru, ásamt matarúrgangi
en nýting þeirra efna er mjög lítil.
Sérfræðingar benda á að varast skyldi
að draga þá ályktun að nóg sé til af
næringarefnum hér á Íslandi, þar sem
stór hluti næringarefna í búfjáráburði
komi úr innfluttum tilbúnum áburði
og kjarnfóðri. Þá ríki óvissa um
hversu stór hluti sláturúrgangs
og dýrahræja sé nýtanlegur út frá
heilbrigðissjónarmiðum.
Kjötmjölsframleiðsla aukin
Rannsóknamiðstöð landbúnaðar-
ins hefur lagt áherslu á að lífræn
efni sem eru auðnýtanleg sem
áburðarefni í landbúnaði verði fyrst
og fremst nýtt þar og hvatar verði
þá frekar í þá átt að þau efni sem
innihalda minni áburðarefni verði
nýtt til landgræðslu.
Tækifæri til að auka nýtingu
lífræns úrgangs liggi víða og víst
að með góðum vilja mætti nýta
hann allan burtséð frá tegund.
Vatnsinnihald, næringarinnihald og
sýkingarhætta muni þó ætíð setja
skorður við nýtingu hans, bæði hvað
varðar umhverfisþætti og kostnað.
Ljóst er að farveg vantar víða fyrir
úrgang þegar urðun er ekki lengur
leyfileg og eru flutningskostnaður
og vegalengdir þar ýmsum óþægur
ljár í þúfu. Urðun mun enn vera einn
helsti farvegur lífræns úrgangs þrátt
fyrir að slíkt hafi verið bannað frá sl.
áramótum.
Áhersla á staðbundin efni
„Ég held að framtíð íslensks land-
búnaðar liggi í samsettri notkun
lífrænna efna, eða áburðarafurða
byggðum á lífrænum efnum, og
sjálfbært framleidds steinefna-
áburðar, einkum köfnunarefnis-
áburðar,“ segir Friederike Dima
Danneil, sérfræðingur í rann-
sóknum á sviði ræktunar og fæðu hjá
Landbúnaðarháskóla Íslands. Hún
kom að tilraunum Matís varðandi
sjálfbæra áburðargjafa sem orðið
hefur hvati að frekari rannsóknum
og nýjungum.
„Áherslan ætti að vera á stað-
bundin innlend og tiltæk lífræn
úrgangsefni og orkuauðlindir, þ.e.a.s.
jarðvarma eða raforku framleiddri
úr jarðhita, til áburðarframleiðslu,“
heldur Friederike áfram. „Að auka
áburðarverðmæti lífrænna efna
er alþjóðleg áskorun þar sem
áburðarkreppan heldur áfram á
alþjóðavettvangi. Hún er þráður í
matvælaframleiðslu margra þjóða
sem allar reiða sig á steinefnaáburð
fyrir nægilega matvælaframleiðslu.
Það að læra af og fylgjast með
öðrum í viðleitni okkar hér er
viðvarandi verkefni.“
Friederike telur að prófa þurfi
mismunandi aðferðir við íslenskar
aðstæður fyrir hvert lífrænt efni
og á þar m.a. við hráefnisframboð,
orku; rafmagn eða jarðhita, ensím
og kemísk efni.
„Ef það er eina aðgengilega
lausnin fyrir hvert efni, einnig
með tilliti til hagkvæmni, verður
þetta nánast sjálfkrafa algengt hjá
bændum á Íslandi, þar sem það
verður ekki bara sjálfbært, heldur
fyrst og fremst afkastamikið og
hagkvæmt fyrir bændur,“ segir hún.
Sömuleiðis bendir Friederike
á að mest af lífrænum úrgangi
og aukaafurðum innihaldi ekki
nægilegt magn af köfnunarefni
sem er tiltækt fyrir plöntur til
að vera samkeppnishæft við
steinefna-köfnunarefnisáburð.
Koma þurfi á fót umhverfisvænni
köfnunarefnisáburðarframleiðslu
með nýstárlegum aðferðum.
Hugmyndir að slíku séu til staðar og
einnig orkuforsendur. „Ísland gæti
vel bætt við sjálfbæra áburðarnotkun
í íslenskum landbúnaði,“ segir hún.
Ítarleg efnagreining og eftirlit
með lífrænum úrgangsefnum séu
nauðsynleg til að vita fyrir víst hver
raunveruleg næringarefni eru í þeim
áburði sem menn hyggist nota.
Hún bendir einnig á að niðurbrot
gangi betur ef lífrænum efnum sé
blandað í efsta jarðvegslagið en ekki
bara lagt ofan á það. Það auðveldi
ferlið við steinefnamyndun lífrænu
efnasambandanna.
Þá sé vert að halda til haga að
þáttur hugsanlegrar mengunar lífræns
úrgangs og aukaafurða hafi lítið verið
rannsakaður. Spendýr, alifuglar og
fiskur séu oft fóðruð og meðhöndluð
með t.d. sýklalyfjum. Aðrir óæskilegir
þættir lífræns úrgangs geti verið
þungmálmar, málm- og plasthlutar.
Það þurfi því að taka tillit til þess
hversu mikinn áburð úr lífrænum
uppruna þarf á hverja landeiningu
og hvað það hefur í för með sér hvað
varðar hagkvæmni og mengun.
Sjálf hefur Friederike mikinn
áhuga á framgangi rannsókna
varðandi notkun lífkola til
jarðvegsbóta. Jafnframt telur hún að
sérstaklega garðyrkjan ætti að skoða
framleiðslu og notkun á hornspæni
og lággæðaull í lífrænan áburð vegna
umtalsverðs magns af köfnunarefni.
Lífræn efni víða á teikniborðinu
Unnið er hörðum höndum á ýmsum
vettvangi við að hanna lausnir til að
leysa þörfina fyrir tilbúinn áburð með
nýtingu lífrænna efna sem til falla.

Meðal þeirra er verkefnið Terra-
forming LIFE, samstarfsverkefni
Landeldis hf., Bændasamtaka Íslands
(BÍ), Orkídeu, Ölfuss Cluster o.fl.
Verkefnið miðar að því að þróa nýja
aðferð til að framleiða áburð og lífgas
úr þeim lífræna úrgangi sem fellur til
við fiskeldi á landi og úr landbúnaði.
Nýsköpunarfyrirtækið Atmonia
hefur að markmiði að búa til
ammoníak úr nitri andrúmsloftsins.
Ammoníakið verði síðan
notað til að framleiða áburð til
landbúnaðarframleiðslu eða sem
eldsneyti á skip. Atmonia er m.a.
nýlega komið í samstarf við Sorpu um
nýtingu afgass í köfnunarefnisáburð
til frumframleiðslu áburðar.
Unnið er að hugmyndum um
líforkuver á Dysnesi í Eyjafirði sem
gæti m.a. nýtt dýrahræ og áhættuvefi
úr afurðastöðvum til orkuvinnslu í
kjötmjöl og fitu fyrir lífdísil.
Hugmynd er uppi um
áburðarverksmiðju á Reyðarfirði í
tengslum við verkefnið Orkugarð
Austurlands og hefur nú verið samið
við landeigendur 8 jarða í Fljótsdal um
landleigu fyrir mögulega byggingu
vindmylla til raforkuframleiðslu fyrir
rafeldsneyti.
Mikil þróun mun hafa átt sér
stað á sviði ræktunar eða sjálfbærrar
nýtingar smá- og stórþörunga og
aukaafurða úr þeim til framleiðslu
lífrænna orkugjafa sem hægt væri að
nýta í íslenskum landbúnaði. Resea
Energy ehf., meðlimur í Samtökum
þörungafélaga, vinnur að slíku
verkefni hér á landi.
BÍ hvetja til að lífrænn úrgangur
verði í auknum mæli notaður í
kjötmjölsframleiðslu.
Lífkolaframleiðsla geti verið
lausn þar sem endurnýting í formi
áburðarframleiðslu sé ekki möguleg.
BÍ telja að það regluverk sem gildi
í dag gangi í nokkrum veigamiklum
atriðum gegn markmiðum um
hringrásarhagkerfið. Þannig komi
regluverkið til að mynda í veg fyrir
skynsamlega nýtingu á kjötmjöli
sem áburðarefni. Ljóst sé að verði
regluverkið ekki uppfært í samræmi
við nýja tækni á sviði úrgangsmála
þá séu allar lausnir sem styðja
hringrásarhagkerfið í uppnámi.
Virðist því ljóst að horft er í
auknum mæli á lífrænan úrgang sem
auðlind og mörg verkefni í farvatninu
um nýtingu hans til áburðargerðar.
Vettvangurinn er mjög lifandi
og rannsakendur, stjórnvöld og
hagaðilar virðast vera að taka saman
höndum um að skapa verðmæti úr
úrgangi og halda lífrænum efnum í
hringrásinni. /sá
Áburður:
Vaxandi meðvitund um
að úrgangur er auðlind
– Mörg verkefni í farvatninu um nýtingu lífræns úrgangs til áburðargerðar
Steinunn Ásmundsdóttir
steinunn@bondi.is
Sigrún Ágústsdóttir.
Friederike Dima Danneil.
Ítarlega efnagreiningu og eftirlit með lífrænum úrgangsefnum þarf stöðugt að viðhafa til að vita fyrir víst hver
raunveruleg næringarefni eru í þeim áburði sem menn hyggist nota, segir Friederike Danneil. Mynd / Úr safni