Skógræktarritið - 15.05.1999, Qupperneq 71

PÁLL LÝÐSSON
Skógavernd Árnesinga
á 19. öld
Elstu heimildir um skóga-
vernd f Árnessýslu eru vart
meira en tvö hundruð ára.
Þá voru birkiskógaleifar til í sex
hreppum sýslunnar, þeim sem
helst lágu að hálendinu. Fremstir
í flokki í þessari skógavernd eru
Gnúpverjar, en á manntalsþingi
að Stóra-Núpi 18. maí 1797 kvarta
hreppstjórar yfir þvf að Gnúp-
verjaafréttur hafi „tekið fárlegum
skaða af jarðeldum, vikurgosum
og svo uppblásinn og hans meiri-
partur eyðisandar orðnir, að það
litla skógarkrat sem þar eftir
finnst vinnst ekki sveitarmönnum
sértil hjálpar."'
Sumir Gnúpverjar voru þá farn-
ir að kaupa sér skóg til kolgjörðar
í öðrum sveitum. Greinilegt er af
minnisblaði þessu að Gnúpverjar
eru að bægja nágrannasveitum
frá þvf að yrkja skógana, enda
segja hreppstjórar síðan:
Við undirskrifaðir lögfestum
upp á okkar eigin og allra sveit-
armanna vegna áður nefndan
afrétt fyrir innan Fossá og
leggjum lög og dóm fyrir allra
annarra óviðkomandi manna
brúkun og yrkingu, að þeim frá-
teknum sem þar finnast ítöku
eiga að skógi eða fjárgöngum.2
Að lokum var það ósk hreppstjór-
anna í Gnúpverjahreppi að þeir
óskuðu eftir þinglýsingu lögfestu
sinnar á afréttinum, fyrst á Grafar-
þingstað í Hrunamannahreppi en
einnig á fimm þingstöðum í Flóa.
Það efndi Steindór Finnsson
sýslumaður við þá þetta sama vor
og reit í Veðmálabók Árnessýslu:
„Upplesið fyrir 4 manntalsþings-
réttum f Flóa og Stokkseyrar
manntalsþingum vorið 1797."
Þórður Sveinbjörnsson semur
skógaskýrslu
Lítið meira er að finna um skóga-
mál Árnesinga í næsta aldarfjórð-
ung. En mikil tíðindi gerast árið
1822 er Þórður Sveinbjörnsson
verður sýslumaður Árnesinga.
Frami hans var með ólíkindum.
Stúdent varð hann úr heimaskóla
Þórður Sveinbjörnsson, sýslumaður í
H|álmholti. Ljósm.: Þjms. fsl.
prests eins 16 ára gamall. Næstu
árin við ýmis störf, m.a.hjá föður
sínum sem var hrossaprangari á
Vesturlandi. Og í sjö ár var hann
skrifari Stefáns amtmanns Steph-
ensens á Hvítárvöllum. Þórður
var rétt þrítugur er amtmaður allt
að því þröngvaði honum til sigl-
ingar árið 1817 og laganáms við
Kaupmannahafnarháskóla. Þar
laukhann lagaprófi sumarið 1820
með mjög loflegum vitnisburði.
Þann 16. maí 1822 var svo Þórður
útnefndur sýslumaður Árnes-
sýslu.
Þau tvö ár sem liðu frá emb-
ættisprófi til útnefningar nýtti
Þórður sér vel. Vann hann sem
sjálfboðaliði, kauplaust, í stjórn-
ardeildum fKaupmannahöfn og
drýgði tekjurnar með því að þýða
lögbókina Grágás á latínu. Þá
sótti hann námskeið við Háskól-
ann í hagnýtum fræðum: dýra-
fræði, fuglafræði, grasafræði og
eðlisfræði. Hann var því harla
fjölmenntaður og lífsreyndur
maður er hann tók við fyrsta
embætti sínu, einhverri bestu
sýslu landsins.3
Þann 4. október 1822 reit
Moltke stiftamtmaður Þórði sýslu-
manni bréf og bað hann að svara
nokkrum spurningum um skógana
í Árnessýslu. í fyrsta lagi hvað
hefði orsakað eyðileggingu þeirra
skóga sem á íslandi voru á fyrri
tíð. í öðru lagi hvort síðar hefðu
verið gerðar tilraunir til skógrækt-
SKÓGRÆKTARRITIÐ 1999
69