Skógræktarritið - 15.05.1999, Blaðsíða 75

sinni fær um. „Einarsen prestur
er hér þekktur fyrir að vera lítill
fjárgæslumaður og sem embætt-
ismaður getur hann ekki gefið sér
nægan tíma til að hafa þá um-
sjón með skóginum sem nauð-
synleg er."
Niðurstaða sýslumanns var að
abúendurá hjáleigum Þingvalla-
staðar hefðu rétt til að yrkja það
mikinn skóg sem þeir kæmust yfir
með heimilisfólki sínu. Séra
Einari Sæmundssyni Einarsen
var jafnframt forboðið að leigja
út skóginn óviðkomandi aðkomu-
mönnum til kolgjörðar.6
Oleyfileg kolgjörð á
Hrunamannaafrétti
Á Hrunamannaafrétti var óleyfi-
leg kolgjörð einnig til umræðu.
Varaði þó sýslumaðurinn við
henni stíft og fól hreppstjórum f
maímánuði 1829 að hafa umsjón
með öllum skógarleifum í
hreppnum og einkum á afréttin-
um. Þar vildi hann ekki láta gera
til kola heldur flytja skóginn heim
til frekari kvistunar og kolgjörðar.
Vorið og sumarið 1830 fóru þó 8
búendur sveitarinnar á Hruna-
mannaafrétt og gerðu þartil kola.
Hreppstjórarnir, ]ón Einarsson á
Kópsvatni og Magnús Andrésson
á Berghyl, kærðu þessa kolgjörð.
Vildu þeir þó hlffa kolgjörðar-
mönnunum við sektum gegn því
að þeir gerðu ekki til kola á af-
réttinum árið 1831. Sýslumaður
samþykkti „í þetta sinn" tillögu
hreppstjóranna. „Takið undireins
svar þeirra um hvort þeir vilji að
þvf ganga og tilkynnið mér, svo
ég annaðhvört láti sök þess niður
falla eður tilkynni það amtinu til
sekta áleggingar."7
Hinir ákafasömu kolgjörðar-
menn tóku þann kostinn sem
bauðst þeim til að fríast frá
sektum. Þegar kom fram á árið
1833 og einkum árið 1835 kom í
ljós að þeir höfðu gefið loðin
loforð og þurfti að áminna þá.
Ekki var heldur friðsamt á afrétt-
inum næstu ár á eftir. Kom svo
árið 1841 að hreppstjórar hertu
á reglum þeim sem giltu um
skógaryrkingu á Hrunamannaaf-
rétti og er ekki vitað um neinn
ófrið vegna skógarmála þar eftir
þetta.
Áminning sýslumanns 1831
Sýslumaðurinn í Hjálmholti
minnir bændur í skógasveitun-
um tvisvar sinnum á ábyrgð
þeirra gagnvart skógunum. Fyrst
með umburðarbréfi frá amtinu
16. mars 1829 sem fór í allar
þessar sveitir og var auglýst á
manntalsþingum það vor. í des-
emberbyrjun 1831 ritarsýslu-
maður bréf til hreppstjóra í
Þingvallahreppi, Grímsnes-
hreppi, Biskupstungum og
Gnúpverjahreppi og áminnir alla
að gæta vel að umburðarbréfi
amtsins. í stuttum útdrætti má
segja að sýslumaður minni á
sektir þær sem liggi við burt-
flutningi á trjávið út úr sveitinni.
Skógar skuli friðaðir „og ekki
brúkaðir til annars en kolgjörðar,
með ítrasta sparnaði." Var lögð
64 ríkisbankadala sekt við hvern
þann hríshest sem höggvinn
væri ólöglega til burtflutnings.
Var það allhá upphæð, eða um
þrjú kýrverð. „Stærri sektir, jafn-
vel líkamleg refsing, er lögð við
stærri yfirsjónir", skrifar sýslu-
maður.
Bréfið til hreppstjóra Gríms-
neshrepps er viðamest. Sýslu-
maður minnir á að „þar er vfða
mótak og sauðfjárrækt meiri en
til dæmis f Flóanum, hvar bæði
er lítið af viðarkolum keypt, en
ekkert af þessu aðviðað til eldi-
viðar". Sýslumaður vill einnig
komast á snoðir um aðrar skógar-
leifar en hann þegar veit um, og
hann vill ekki einungis vita til
skóga kirkjugóssins eða á „prívat-
manna jörðum, heldurtil þeirrar
skógarlóar, sem vera kynni á
Grfmsness sveitar afrétti, hvörjar
ef nokkrar eru."8
Páll Þórðarson Melsteð, sýslumaðurí
Hjálmholti. Þjms. ísl.
Skógarnir í Gnúpverjahreppi
Nú víkur sögunni að lokum til
skóganna í Gnúpverjahreppi, Þar
sem voru stærstu og fegurstu
birkitrén - en einnig mestir hags-
munir í húfi á skógarjörðunum
tveimur. Bréf fengu Gnúpverjar
eins og aðrir, dagsett 7. desem-
ber 1831 og voru áminntir að við-
lagðri sekt.
Þórður Sveinbjörnsson var nú
farinn frá sýslu sinni ogorðinn
yfirdómari í Reykjavík. Við Árnes-
sýslu tók Páll Þórðarson Melsteð,
og reyndist sem Þórður röggsamt
yfirvald. Páll Melsteð var einnig
mjög áhugasamur um búnaðar-
mál og á undan sínum tíma f
bindindismálum. Hann fékk nú
eldlegan áhuga á frekari friðun og
varðveislu skóga í Gnúpverja-
hreppi og afréttarlandi hans.
Þann 23. apríl 1842 rita þeir
séra Guðmundur Vigfússon á
Stóra-Núpi og Guðmundur
Magnússon á Minna-Hofi bréf til
sýslumannsins og telja „að brúk-
un þeirrar skógarlóar sem finnst í
afréttarlandi Gnúpverjahrepps
þurfi nokkra takmörkun". Þeir
benda á að f Búrfelli sé skógur í
vexti og gæti tekið framförum án
yrkingar. Þá hafði verið viðtekið
SKÓGRÆKTARRITIÐ 1999
73