Skógræktarritið - 15.05.1999, Blaðsíða 83

lagi úr Heklu (H-5), sem þá hefur
verið á um 60 cm dýpi.
í öðrum vatnsrásum, talsvert
neðar í landinu, voru nokkrir
viðarkolabútar á stangli, sem
benda til þess, að víðar en í fyrr-
nefndri gröf hafi menn gert til
kola á þessum slóðum.
Gerð viðarins
Viðarkolin eru úr smávöxnu birki.
Hefur vöxtur trjánna greiniiega
verið hægur, þar sem fjögurra
sentimetra þykk grein hefur verið
20 ára gömul eftir fjölda árhringja
að dæma. Hefur hún þvf að jafn-
aði þykknað um 2 mm á ári, en
árleg þykknun árhringsins verið
1 mm. Þessi tré, sem koluð voru
og þarna uxu, hafa varla verið
hærri en rúmir tveir metrar.
Niður undir Sandvatni eru rofa-
bakkar stærri að flatarmáli en
ofar í hlíðinni. Einn þeirra er um
100 m breiður, vel gróinn, og eru
þar enn væntanlega upprunalegu
tegundir gróðursamfélagsins.
Fundum við þar tæpar þrjátíu
tegundir háplantna og meðal
annars sjö viðartegundir. Meðal
annars óx þar birki. Víða var það
aðeins 10 cm hátt, en neðarlega
á bakkanum, þar sem raki var
væntanlega nægur, voru nokkrir
hávaxnir runnar á smábletti, og
svo þéttir, að varla var gangandi
manni fært um kjarrið. Lengd
hallandi stofna reyndist þar vera
170 cm, en hæð trjáa frá sverði
var um 160 cm. Þvermál trjánna
við jörð var allt að 4 cm.
Umfjöllun
Á nokkrum grónum bökkum, sem
enn standa sunnan vegarins að
Hagavatni við Sandvatnshlíð, má
f dag á nokkrum stöðum finna
mjög smávaxið birki. Þannig er nú
ástandið á flestum torfunum,
nema á einum stað niðri við vatn-
ið, þar sem fáeinir runnar vaxa.
Af skráðum heimildum er hins
vegar ljóst, að í Sandvatnshlíð
hafi verið skógur og þar gert til
Gert til kola. Mynd: Sturla Friðriksson.
kola frá þvf á 14. öld. Þá þegar
mun hafa verið farið að ganga á
nytjaskóga neðar í byggð, og þá
hafa kirkjurnar verið farnar að ná
sér f ítök á heiðarlöndum. Þetta
skógarhögg virðist jafnvel hafa
staðið um nokkurt skeið. Stað-
hæfing Björns Jónssonar um, að
ekki sé lengur „skógarló" eftir í
Sandvatnshlfð um miðja 19. öld
sýnir annars vegar, að þá er skóg-
arhöggi lokið þar f hlíðum, en
hins vegar, að hann telur, að
áður fyrr hafi þar verið skógur til
nytja. Svo sem getið er um í
Jarðabók þeirra Árna Magnússon-
arog Páls Vfdalfns var árið 1713
skógur þar efra, fyrir vestan Blá-
fell, aleyddur og f sand kominn.
Þau sýni af viðarkolum, sem
tekin voru, hafa ekki enn verið
aldursgreind, en ætla má, að þau
geti verið allt frá 14. fram á 17.
öld. Athyglisvert er, að skógarí-
tökin tvö á þessum slóðum, sem
nefnd eru í máldögum, eru í suð-
austanverðum hlíðum. Hefur þar
verið skjólbetra og rakara en ann-
ars staðar á framafrétti Biskups-
tungnamanna. Má af því draga þá
ályktun, að ekki hafi þá annars
staðar verið um teljandi birkiskóg
að ræða á þessu svæði. Hins veg-
ar kann svæðið f Sandvatnshlíð
áður fyrr að hafa verið tengt
gróðurlendinu við Brunnalæki,
sem liggur rúmum fjórum kíló-
metrum austar. Getur fyrr á öld-
um vel hafa verið samfellt gróið
svæði frá Sandvatni og allt austur
undir Hvítá, enda þótt nytjaskóg-
ur hafi þar aðeins verið á skjól-
bestu stöðunum.
Heimildir
Árnessýsla. Sýslu- og sóknarlýsing-
ar Hins íslenska bókmennta-
félags 1839-1843, bls. 133-134,
138. Sögufélagið, Reykjavík 1979.
Árni Magnússon & Páll Vídalín,
1702-1714. Jarðabók II, bls. 294.
Hið fslenska fræðafélag í
Kaupmannahöfn. Reykjavík
1918-1921.
fslenskt fornbréfasafn II, bls. 669 og
IV, bls. 49, Kaupmannahöfn 1890.
Sturla Friðriksson, 1991. Kolagrafir
við Bláfell. Lesbók Morgun-
blaðsins 66(42): 6-8.
Sturla Friðriksson, 1992. Kolagrafir
finnast á Biskupstungnaafrétti.
Morgunblaðið 9. júlí 1992: 5.
SKÓGRÆKTARRITIÐ 1999
81