Skógræktarritið - 15.05.1999, Blaðsíða 98

hópinn af öðrum þar til komið er í
líklega ættkvísl og þá er síðast að
finna lýsingu tegundar sem pass-
ar við sveppinn. Ef allt passar þá
hefur maður fundið nafn á svepp-
inn og getur farið að lesa sér til
um það sem vitað er um líf hans
og eðli. En stundum kemur í Ijós
þegar komið er út f enda á grein-
ingarlyklinum að ekkert passar og
þá verður maður að byrja aftur og
reyna aðrar leiðir innan lykilsins.
Greiningar sumra sveppahópa
eru reyndar mjög erfiðar meðan
auðvelt er að finna um hvaða teg-
und er að ræða meðal einstak-
linga úröðrum hópum. íslenskir
smásveppir hafa unnið störf sfn í
kyrrþey og sjaldnast vakið á sér
athygli, utan örsjaldan og þá
helst ef þeir valda tjóni á ein-
hverju því sem við mennirnir telj-
um okkar. Þegar þeir taka upp á
því að vaxa f híbýlum okkar, á eða
í mat okkar eða við grunum þá
um að mynda eiturefni (mycotox-
in) f fæðu okkar (t.d. kornmat og
hnetum) eða fóðri húsdýranna.
Rannsóknir á smá-
sveppaflóru íslands
Rannsóknir á tegundafjölbreytni
smásveppa eru mjög skammt á
veg komnar hérlendis og má gera
ráð fyrir að fæstar tegundir smá-
sveppa sem hérvaxa séu ennþá
skráðar formlega í sveppaflóru
landsins. Reyndar eru vatna-
sveppir úr fylkingunum kytru-
sveppum (Chytridiomycota) og
eggsveppum (Oomycota) undan-
tekning frá þessu því þeir sveppir
voru skoðaðir vandlega árin
1964-1974 í tengslum við Surts-
eyjarrannsóknir. í íslensku
sveppatali II. Asksveppir (Helgi
Hallgrímsson 1991) eru taldar
um 560 tegundir asksveppa sem
fundist hafa á íslandi og vankynja
sveppirnir sem flestir tilheyra
þeim hópi í rauninni (handrit
sveppatals vankynja sveppa eftir
mig og Helga Hallgrímsson) eru
taldir um 320 en samtals eru
þetta nálægt 880 tegundir. Virtur
breskur sveppafræðingur, D.L.
Hawksworth að nafni, spáði þvf
fyrir nokkrum árum og færði rök
fyrir spánni að líklega væru
sveppategundir í heiminum ná-
lægt 1,5 milljónum en af þeim
væri aðeins búið að finna og lýsa
litlum hluta eða rúmlega 72.000
tegundum (að 13.500 fléttum
meðtöldum). Þær sveppategund-
ir (bæði stórsveppir og smá-
sveppir) sem fundist hafa á ís-
landi og verið greindar og skráðar
á prenti eða geymdar í plöntu-
söfnum eru líklega nálægt 2.000
talsins eða nálægt 3,4% af þekkt-
um tegundum heimsins (þegar
fléttum er sleppt). Og eru ís-
lensku stórsveppirnir mun betur
þekktir en þeir smáu.
Skóglendi hýsa fjölmarga
sveppi af flestum sveppahópum,
enda leynast ef grannt er skoðað
æðimörg búsvæði innan skógar-
ins. Og þar að auki mikill lífmassi
sem kominn er mislangt áleiðis
að rotna. Lauf og nálar falla á
hverju ári niður í svörðinn og
bætast ofan á það sem þar var
fyrir, smágreinar og stærri dauðar
greinar brotna af trjánum og falla
til jarðar og eins geta heilu trén
fallið um koll eða brotnað og
orðið næstu árin eða áratugina,
gósenland rotveranna.
Litast um í hinum heillandi
heimi smásveppanna
Svo er spurningin, hvað getur
venjulegur maður séð af þessum
smáu lífverum þegar hann geng-
ur um skóginn? Að vísu er ekki al-
veg að marka mig þar sem ég
starfa við smásveppi meira og
minna allan ársins hring, en satt
að segja getur það verið mjög
fróðlegt að kippa fallinni trjá-
grein upp úr bæli sínu í sverðin-
um og bera hana upp að augum
sér. Þetta er ekkert ólíkt fugla-
skoðun (nema sveppirnir eru
heldur spakari) og gefur manni
á^tæðu til að ganga um náttúr-
una, njóta hennar og kynnast
einstökum þáttum hennar um
leið. Það eru bara mun fleiri bún-
ir að uppgötva fuglaskoðun en
sveppaskoðun. Það fyrsta sem
þarf til sveppaskoðunar er gott
stækkunargler sem hafa má í
bandi um hálsinn eða í vasanum.
Þessi gler fást í sjóntækjaverslun-
um, oft kölluð lúpur og stækka
frá 8 upp f 15 sinnum. Annað er
hnífur eða klippur til að ná hæfi-
legum bút með sveppnum á, það
þriðja er eitthvert ílát til að flytja
sýnið í heim og það fjórða er
vasabók, miðar og blýantur til að
skrá í upplýsingar um sýnið og til
að merkja það. Með þessu er ég
ekki að segja að hver sem er geti
strax þekkt alla þá sveppi sem
vaxa á greinum eða laufum, en
það er svo sannarlega gaman að
skoða þessi mismunandi og oft
þráðsnotru fjölgunarfæri sem
sveppirnir mynda. Og svo má líta
á áhrifin sem sveppurinn hefur á
það sem hann vex á eða f, hvort
hann er að drepa lifandi vef eins
og sumir sníkjusveppir gera, eða
þurfi mjög rotið undirlag áður en
hann leggur það undir sig og
myndar gró sín. Enn eitt sem
gefa má gætur er hvernig tegund-
ir raða sér á hýsilinn, hvernig
svæði með fjölgunarfærum einn-
ar tegundar getur legið upp að
flekk með annarri tegund eða tvö
stig sama sveppsins koma fyrir á
sömu greininni þannig að fremst
á greininni er vankynja stig
sveppsins meðan neðar á grein-
inni þarsem sveppurinn hefur
verið lengur að störfum má sjá
kynjað stig hans. Eins má líta á
hvað snýr upp og hvað snýr niður
á greininni þvf oft er önnur hliðin
mun veðraðri en hin og sveppirn-
ir velja sér stað á henni eftir því.
Ef maður vill fylgjast nánar
með sveppunum að störfum er
hægt að fá sér hreina sultu-
krukku, setja neðst í hana um 3
cm þykkt lag af vikri og ofan á
hann kaffisíu, bleyta f þessu
96
SKÓGRÆKTARRITIÐ 1999