Skógræktarritið - 15.05.1999, Qupperneq 100

17.08.1989. Sveppurinn fannst
aftur f júní 1993 á Hallormsstað
þar sem hann óx í flekkjum í berki
ungs evrópulerkitrés (mynd 1).
Ennfremur á rússalerki (og/eða sí-
beríulerki) á Hallormsstað, í
jafnaskarðsskógi, á Stálpastöðum
í Skorradal og í Heiðmörk ofan
Hafnarfjarðar. Áöllum þessum
stöðum var sveppurinn grunaður
um að eiga stóran þátt f dauða
lerkilunda enda fundust askhirsl-
ur hans á lifandi eða alveg ný-
dauðum greinum illa farinna eða
jafnvel dauðra lerkitrjáa sem
komin voru á fertugsaldur. Þetta
kom í Ijós í eftirlitsleiðangri sem
ég fór ásamt Halldóri Sverrissyni
plöntusjúkdómafræðingi á Rann-
sóknastofnun landbúnaðarins og
Guðmundi Halldórssyni skordýra-
fræðingi við Rannsóknastöð
Skógræktar rfkisins á Mógilsá
6.-12. júní 1993. Fjórði skráði
lerkisveppurinn er vankynja stig
Phacidium coniferarum, sveppsins
sem veldur barrviðarátu (áður
nefnd douglasáta), en það stig
nefnist nú Allantophomopsis pseu-
dolsugae en hefur skipt mjög oft
um nafn og er fjallað nánar um
hann hérá eftir. Fimmti lerki-
sveppurinn sem einnig er
vankynja er Sirococcus strobilinus
sem fannst 1989 á rússalerki í
Skorradal (Roll-Hansen 1992).
Um lerkiátu og barrviðarátu og
sveppina sem valda þeim sjúk-
dómum má lesa í bókinni Heil-
brigði trjágróðurs (Guðmundur
Halldórsson & Halldór Sverrisson
1997).
Sveppalýsingar
Þarsem fjölgunarfæri sveppanna
sem hér verður fjallað um eru
það smá að ekki hefur verið reynt
að taka Ijósmyndir af þeim ákvað
ég að reyna að lýsa þeim með
orðum í stað mynda. Stærð
þeirra er 0,5-1 mm, örsjaldan
meiri og lögun þeirra og stað-
setning á hýslinum (undirlaginu)
er tekin fram. Allir mynda þeir
svört eða dökkbrún fjölgunarfæri
eða grómassa. Mælieiningin pm
(míkrómetri) sem notuð er hér á
eftir er einn þúsundasti úr milli-
metra og þannig eru t.d. 250 pm
= 0,25 mm. Askhirslur eru um-
búnaður kynæxlunar en gróhirsl-
ur umbúnaður vankynja fjölgunar
þegar skautfrumurnar eru um-
luktar hirslu, en gróhneppur eru
hópur skautfrumna í þéttum
hnapp, oftast á kafi í gróunum
sem þær mynda. Skautfrumur hef
ég nefnt þær frumur einu nafni er
mynda vankynja gró og eru pyttl-
ur ein gerð slfkra frumna. Sýnin
sem getið er um eru geymd í
grasasafni Náttúrufræðistofnunar
íslands, Akureyrarseturs.
Trimmatostroma scutellare
(Berk. & Broome) M.B.ElIis
Vankynja sveppur, myndar svart-
ar gróhneppur á dauðum lerki-
greinum.
Sveppurinn brýst út um börk
greinarinnar, neðst er beðja ofin
úr sveppþráðum og á henni sitja
gróberarnir og bera gró f duft-
kenndum massa. Gróhneppur eru
um 0,5 mm í þvermál og eru ým-
ist stakar eða renna saman
nokkrar í Ifnur eða hópa, eru
ávalar og rísa svolítið upp fyrir
yfirborðið. Gróin myndast á end-
um gróbera og eru ýmist í bein-
um eða greinóttum keðjum sem
brotna auðveldlega. Gróin eru
brún, dekkst til jaðranna en lýs-
ast heldur inn á við og á þeim
enda sem næstur er gróberanum,
sléttveggja, nokkuð óregluleg í
lögun, skipt f mismargar frumur
með veggjum bæði þversum og
langsum og síðan er gróinu skipt
í nokkra keppi sem eru aðeins
bognir inn á við; 23-30 x 10-20
pm.
Fundin víða í Kjarnaskógi við
Akureyri þar sem hún er algeng á
dauðum lerkigreinum og í Hall-
ormsstaðaskógi.
Ellis (1976) getur sveppsins á
dauðum greinum og föllnum
könglum lerkis, furu og þins á
Bretlandi.
Tympanis laricina (Fuckel) Sacc.
Asksveppur, myndar kolsvartar
skálarlaga askhirslur á dauðum
lerkigreinum.
Sveppurinn brýst út um börk
greinarinnar og upp vaxa ask-
hirslur, 1-4(7) f hóp, kolsvartar
og gljáandi, skálin er fyllt upp að
jaðrinum með flötum gróbeðn-
um, stendur á stuttum, digrum
stilk og er 0,5-1,2 mm í þvermál.
Útlag hirslunnar er kolsvart og
mergvefurinn er frekar þykkur, of-
inn úr þykkveggja þráðum. Stoð-
þræðir í gróbeðnum eru grannir
neðst en gildna fremst, með
þverveggjum og ná fram fyrir ask-
ana, framendarnir eru brúnirog
hjúpaðir brúnu efni og mynda
þeir dökka þekju yfir gróbeðinn.
Askarnireru grannkólflaga, 75-90
x 9-11 pm og fullþroska eru þeir
fullir af smágróum sem skipta
hundruðum. Askgróin eru glær
og sléttveggja, af þrem gerðum.
Fyrst myndast 8 bjúgperulaga gró
með I þvervegg, 11-14 x 3-3,5
pm. Út úr báðum endum þeirra
gróa belgjast næstum hnöttótt til
dropalaga gró, 3,0-3,6 x 1,6-2,0
pm og út úr þeim belgist mikill
fjöldi smágróa sem eru eilítið
bogin en jafnbreið með ávala
enda, 2,5—3,3 x 0,9-1,2 pm.
Sveppinn fann ég fyrst í Kjarna-
skógi við Akureyri í ágústbyrjun
1992 á dauðri smágrein af lerki
sem lá í sverðinum. Síðan hef ég
fundið hann víðar um Kjarnaskóg
og í Hallormsstaðaskógi og víðar
á Héraði. Hann virðist algengur á
dauðum lerkigreinum og nokkuð
auðþekktur þar sem greinin virð-
ist svartdoppótt, doppurnar
snyrtilega hringlaga og fastar á
miðstæðum fæti. Sutton & Funk
(1975) fjalla um vankynja stig
nokkurra tegunda Tympanis ætt-
kvíslarinnar og eru þau holsvepp-
ir, flest af ættkvíslinni Sirodothis
og hefurT. laricina einnig slíkt
98
SKÓGRÆKTARRITIÐ 1999