Skógræktarritið - 15.05.1999, Síða 107

ins og hefur það trúlega orðið til
þess, eða a.m.k. verið aðalorsök
þess að íslensku skógarnir eydd-
ust ekki gjörsamlega. Því má
skjóta hér inn, að árið 1503 er
þess getið í skrám tveggja kirkna
á vesturhluta landsins, sem gerð-
ar voru vegna prestaskipta, að
meðal eigna þeirra eru hverfi-
steinar. Þeir eru því ekki með öllu
óþekktir landsmönnum. Kirkjurn-
ar sem um ræðir eru Vatnsfjarð-
arkirkja og kirkjan að Reykholti f
Borgarfirði. í skrá þeirrar síðar-
nefndu er getið um verðmæti
steinsins og það talið hundrað.
Verð margra jarða var á þessum
tímum tfu til tuttugu hundruð.
Engan þarf því að undra að kot-
karlar hérlendis hafi ekki átt
hverfisteina á íslenskum miðöld-
um eins og kjörum þeirra flestra
var háttað. Þegar kemur fram um
1800 eru slíkir steinar trúlega
orðnir ódýrari í útlöndum. Síðar í
grein sinni segir Ólafur, að á
þessum tíma, þ.e. í lok 18. aldar,
séu Skagfirðingar farnir að kaupa
kol í Fnjóskadal, á Þelamörk í
Eyjafirði og f Kalmanstungu í
Borgarfirði. Á síðast nefnda
staðnum um leið og þeir koma
sunnan úr fiskkaupum. Fjöldinn
Skagfirðinga gerir þó til kola úti í
Sléttuhlíð. í byrjun átjándu aldar-
innar var hrís á röskum þriðjungi
allra býla í Skagafirði, en í lok
hennar er svona komið. Ólafur
segir einnig frá því hve langan
tíma það taki einn mann, að gjöra
til kola upp á einn hest, en það er
að hans mati tólf dagar virkir. Þá
telur hann ferðir fram og til baka.
Sfðar segir hann: „Þegar sá eini
búandi maðurá fslandi ertekinn
með öðrum, held ég að hver brúki
hérum einn kolahest eða fjórar
tunnur; því brúki kotamenn og
húsmenn minna, þá hrökkur þeim
ríku og fjölmennu bændum hann
ekki, svo að jöfnuður þessi mun
ekki svikull. Nú tel ég eftir þau
seinustu harðindi ekki fleiri en
5369 búanda fólks, yrðu þá
sparaðir 5369 kola hestar, eða
21.476 tunnur kola, sem mundi
mikið hjálpa."
Undir lok greinarinnar segir
Ólafur frá heyskap landsmanna
og telur að frá miðjum júlf og
fram undir Mikjálsmessu (29.
sept.) sé lítið annað gert í sveit-
um en að slá, þurrka og hirða hey.
Með betri Ijám og notkun hverfi-
steina myndi ganga þriðjungi, eða
helmingi fljótaren gerir. Fleyskap-
arvinnan verði þá 6-8 vikur í stað
nærri 12 vikna og munar um
minna. Til gamans má geta þess,
að heyskapur nú á tímum tekur
vart lengri tíma á meðalbúi en
þrjár vikur, ef veður lofar.
Um skóga á Austurlandi á
síðustu öldum
Sigurður Gunnarsson prestur á
Flallormsstað, afi Guttorms Páls-
sonar skógarvarðar þar og langafi
Sigurðar Blöndals fyrrum skóg-
ræktarstjóra rekur sögu skóga á
Austurlandi frá árinu 1755 til árs-
ins 1870 í blaðinu Norðanfara 14.
júnf 1872. Séra Sigurður kom,
eins og hann segir í Héraðið árið
1830. Fljótlega eftir komu sína fór
hann að spyrjast fyrir um skóga á
Fljótsdalshéraði og Austfjörðum
hjá glöggu öldruðu fólki. Athug-
anir hans ná yfir svæðið milli
Smjörvatnsheiðar f norðri og
Lónsheiðar f suðri.
Niðurstöður hans eru í stuttu
máli eftirfarandi: Um miðja 18.
öld var Fljótsdalshérað allt meira
og minna skógi vaxið, nema
næsta láglendi inn af Héraðsflóa
og Jökuldalur. Skógar voru í fjörð-
unum inn til dala, en enginn
þeirra stórvaxinn nema Hofs-
skógur í Álftafirði. Auk þess segir
sr. Sigurður frá miklum reitum
grávíðis og rauðavíðis um allt
Austurland. Um miðja 18. öldina
segir hann að á Héraði hafi á
sumum stöðum verið svo stór-
vaxnir skógar að af þeim mátti
byggja öll hin minni hús af viðum
þeirra og hin stærri að miklu
leyti. Til marks um stærð trjánna
tíundar sr. Sigurður gamalt timb-
urverk í húsum, sem enn stóðu
frá fyrri tímum. Birkifjalir í hurð-
um 15-18 cm breiðar og allt að 5
m langa mæniása. Fleira á þess-
um nótum telur sr. Sigurður, en
einna fróðlegust er frásögn hans
Kort, ersýnirtil hvaða áttargjóska dreifðist aðallega í nokkrum Kötlugosum. Breidd
örvanna er í nokkru hlutfalli við heildarrúmmál gjóskunnar í viðkomandi gosi.
SKÓGRÆKTARRITIÐ 1999
105