Skógræktarritið - 15.05.1999, Síða 108

af birkistofni, sem var í skóginum
um 1855 og var holur að innan og
svo gildur að unglingar gátu falið
sig í honum. Stofninn var 120 cm
f þvermál.
Hann segir og hefur eftir göml-
um sögnum að um haustið 1755,
þegar Katla gaus hafi fallið aska
um Austurland, sem hafi valdið
„móðu hallærinu fyrra." „Þá var
svo mikill hiti og þyrringur í lofti,
að lauf skorpnaði á skógum og
grannar limar skrælnuðu og urðu
að spreki. Eftir þetta fóru stór-
skógar hér að visna að ofan og
kom f þá uppdráttur, en lágskóg-
ur sem hinn hærri skýldi og var
græsku meiri, varðist nokkuð bet-
ur. Tóku nú, þegar frá leið að falla
hinir stærri skógar, einkum frá
1770-1783." Síðan segir Sigurður
Gunnarsson:......þá voru eftir
miklir skógar og vfða; þegar Síðu-
eldurinn kom upp 1783. Þá bar
að nýju mikla ösku yfir Austur-
land einkum Fljótsdalshérað,
sem varð undirrót „móðuhallær-
isins seinna." Féll þá næsta vetur
nálega allur sauðfénaður í Hér-
aði, en töluvert slórði af í Fjörð-
um. Þar gætti öskunnar minna,
eða hana rigndi þar heldur af
grasinu, svo það varð ekki eins
banvænt." Líklegt er að vegna
fjárfellisins í báðum þessum
stórgosum hafi flúormagn
gosöskunnar í báðum tilfellum
verið allhátt. Frá nútímarann-
sóknum vitum við að í tiltölulega
litlu gosi eins og í Heklugosinu
1970 mældist flúormagn í 1 cm
þykkri ösku 4300 ppm (ppm =
milljónustu hlutar) á öðrum degi
gossins norður í Húnavatnssýslu
í nærri 200 km fjarlægð frá gos-
stöðvunum. Flúormagnið var
hins vegar komið niður í minna
en 30 ppm eftir 35-40 daga, eink-
um vegna stórrigninga á því
svæði sem askan féll árið 1970.
Mikið flúormagn var þó í gróðri í
5-6 vikur (Guðmundur Georgs-
son og Guðmundur Pétursson,
1971).
Sumarið sem Skaftáreldar
stóðu fór eins fyrir skógargróðri
og lýst var um sumarið 1755 eftir
Kötlugosið það ár, sem reyndar
stóð fram á árið 1756. Gosið
1755 er eitt mesta gjóskugosið í
Kötlu og lagði gosmökkinn til
ANA (Sigurður Þórarinsson 1975
og 1977). Dregið hefur verið í efa
að skógardauði á Austurlandi
árið 1755 hafi getað stafað af flú-
oreitrun vegna þess að gosið
varð að haust- og vetrarlagi. Nú
er það svo að vetur lagðist
snemma að, þegar eftir Mikjáls-
messu (29. sept.), en Kötlugosið
hófst ekki fyrr en 17. október. Flú-
or í gosösku er vatnsleysanlegur
og skolast auðveldlega og fljótt
af gróðri í vætutíð. Veturinn 1755
til 1756 var kaldur, snjóa- og
frostasamur og hlánaði aldrei til
krossmessu, sem var eftir gamla
tímatali 3. maí, en eftir því nýja
14. maf (Þorvaldur Thoroddsen,
1917). Flúorinn getur því auð-
veldlega hafa geymst í snjó og
klaka fram til vors og sigið niður f
jarðveginn og þaðan í skógar-
plönturnar um leið og þær vökn-
uðu til lífsins með hækkandi sól
og drukku um leið í sig eitrið og
dóu eins og fólkið á Héraði lýsti.
Aldamótin 1800 voru nærallir
stórskógar fallnir. Þó er svo að
sjá að nokkuð hafi skógarnir á
Austurlandi rétt úr kútnum frá
aldamótunum og fram til 1830,
þegar sr. Sigurður kemur til
Austurlands.
Sigurður Gunnarsson telur að
það hafi einkum verið jarðeld-
arnir sem ollu falli skóga á Aust-
urlandi, en telur fleiri orsakir
fyrir utan eyðileggingu mann-
anna. Þetta kann vel að vera rétt
viðvíkjandi Austurlandi, að
minnsta kosti að hluta. Oftast
eru nokkrir samverkandi þættir,
sem valda slíku tjóni. Harðir
vetur og köld sumur í kjölfar
hamfara geta valdið usla og
reyndar drepur sr. Sigurður á
það í grein sinni.
Austurland hefur ef til vill sér-
stöðu í sambandi við fslenska
búskaparhætti, að því leyti að
þar voru lengi varla til fjárhús
utan lambhúskofar. Fé gekk þá
flest úti og eins geldneyti. Slíkur
útigangur blessaðist hins vegar
oftar á Austurlandi en á öðrum
stöðum landsins, vegna þess hve
skógar voru þar lengi útbreiddir.
Sigurður Gunnarsson lýkurgrein
sinni með ábendingum um að
friða megi bestu reiti skóganna,
með görðum og járnþræði og
einnig með því að grisja skógana
svo sólarylur næði betur til róta.
Loks segir hann: „Hvort hér
mundi lánast að planta skóg eða
að sá til hans get ég ekki sagt
neitt um af reynslunni. Þær litlu
tilraunir sem ég hefi vitað gjörð-
ar, hafa að engu gagni orðið. En
það má eigi marka þær, sem
gjörðar eru af þeim mönnum,
sem ekki kunna að þessháttar."
Betur fór þó en á horfðist. Hall-
ormsstaðaskógur var friðaður
smám saman. Rúmum þrjátíu
árum sfðar en Sigurður Gunnars-
son skrifaði grein sína var farið
að sá til greniplantna í Hallorms-
stað. Þar var að verki C. E. Flens-
borg, sem starfaði hérlendis á ár-
unum 1900-1906. Hann var sem
kunnugt er fyrsti skógræktarmað-
urinn á íslandi. Þegar Flensborg
fór frá Hallormsstað varð Stefán
Kristjánsson skógarvörður þar,
fyrsti íslenski skógarvörðurinn.
Hann mun hafa plantað rauð-
grenitrjánum, sem Flensborg
sáði til árið 1905, við jökullækinn
árið 1908. Á þessu ári standa
rauðgrenitrén þar í reisn sinni
nærri 20 metra há, níræð að
aldri. Skógræktarsaga Hallorm-
staðaskógar, hin nýrri, er flestum
landsmönnum kunn. Þarkoma
afkomendur Sigurðar Gunnars-
sonar mjög við sögu.
106
SKÓGRÆKTARRITIÐ 1999