Morgunblaðið - 21.03.1974, Blaðsíða 21

Morgunblaðið - 21.03.1974, Blaðsíða 21
MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 21. MARZ 1974 21 Giinter Grass: Það er ekki hægt að vinna með kommún- istum meðan skuggi Stalfns grúfir yf ir þeim. ... stalfnistar útrýmdu milljónum fólks f nafni réttlæt- isins, jafnréttisins og frelsisins og útrýmdu þar með vonum margra kynslðða um sósfalsima. .. Stalínismi er verri en . .. enginn hugsandi maður getur verið f vafa um fasismann. Menn þurfa ekki annað en að lesa Mein Kampf þar sem Hitler segir skýrt og greinilega að hann ætli að koma á glæpastjðrn ... (Teikningar: David Levine). fasismi „STALÍNISMI er verri en fasismi" — þetta eru orð Gunters Grass. t mikl- um hringborðsumræðum rithöfunda og mennta- manna í París, þar sem skeggrætt var um frelsi og sósíalsima, lagði Giinter Grass á það áherzlu að meðan skuggi Stalíns, og ekki aðeins hans heldur skuggi Lenfns líka, grúfði yfir kommúnistum, gætu sósíalistar og sósíaldemó- kratar ekki starfað með þeim. Áheyrendur voru margir, og nokkrir fóru að ókyrrast og létu reiði sína i ljós með ýmsu móti. En GUnter Grass hélt áfram eins og ekkert hefði í skorizt þegar hann hafði vafið saman vindling — ,og á endanum komst hann að þeirri niðurstöðu að glæpir stalin- ismans væru verri en glæpir fas- ismans. Hvers vegna? spurði Gilnter Grass þegar reiðin sljákkaði (og nokkrir útlægir menntamenn frá Austur-Evrópu hættu að klappa í hrifningu). Af því aðmerkisberar lenínisma og stalínisma hafa út- .rýmt milljónum og aftur milljón- um fólks í nafni réttlætis, jafn- réttis og frelsis og hafa þar með Utrýmt vonum margra kynslóSa, en á fasismanum var ekki (og er ekki) hægt að villast. Menn geta bara lesið Mein Kampf, sagði Giinter Grass. Þar segir Hitler skýrt og greinilega að ef hann nái völdum muni hann koma á glæpastjórn. Enginn hugs- andi maður getur verið i vafa um fasismann, hann er glæpsamleg hugsjdnafræði sem viðurkennir að hann er glæpsamlegur, en stal- inisminn sáir fræjum efasemda í hjörtu góðra manna af þvf hann er glæpsamleg hugsjónafræði sem ber fyrir sig stórar, heilagar hugsjdnir. UMMÆLI Gunters Grass komu af stað áköfum umræðum. Komm- únistamálgagnið l'Humanité hneykslaðist — hvernig dirfðist þýzkum rithöfundi að halda slíku fram (ekki stafur um áralöng reikningsskil Gunters Grass við nasismann), í kaffihúsum menn- ingarvita var Grass sakaður um að vera sósíalfasisti, en hægri- sinnar gátu að sjálfsögðu (mis)- notað ummæli hans á sama hátt og þeir hafa (mis)notað Solzhen- itsyn. En hvað sem þessu líður hefur GUnter Grass sagt opinskátt það sem nokkrir franskir mennta- menn hafa gert ljóst í nokkurn tima og fyrir áhrif frá máli Solzh- enitsyns: að nú hljóti að vera kominn timi til þess að fram fari gagngert uppgjör við stalinism- ann — í nafni sósialismans. Það er ekki nóg að halda því til streitu að lita á stalínismann sem „mis- tök", „harmleik" — hann er brjál- æðisleg og glæpsamleg afskræm- ing á sósíalismanum og afskræm- ingin hefst um leið og agnar litið spurningarmerki er sett við það tjáningarfrelsi sem róttækum vinstrisinnum finnst oft góð lat- Ina að afgreiða sem „borgara- lega" (hvað sem það er nú, en í þess orðs beztu merkingu). GUnter Grass sagði það á sinn hátt: ég neita framvegis að skrifa undir mótmæli gegn glæpum gegn mannkyninu f fasistalönd- um á sama blaði og rithöfundar sem neita að láta til sín heyra þegar sömu glæpir eru drýgðir i sósialistalöndum. SAMA hefur Ionesco sagt í grein í le Point og Sartre, sem er of veikur um þessar mundir til þess að skrifa, hefur sem ritstjóri og ábyrgðarmaður dagblaðsins Liberation (skemmtilegasta og stundum eina raunverulega um- deilda dagblaðsins i Frakklandi) lagt blessun sina yfir grein, sem frá sjónarhóli róttækra vinstri- sinna er geysilega kröftugt upp- gjör við sérhverja tilraun til þess að kæfa frelsið í þágu ríkisvalds- ins — enda getur þetta rikisvald býsna oft haldið því fram að það hvfli á marxistískum grunni. VIÐ HVAÐ erum við hrædd? spyr Liberation. Eiga hugmyndir okkar ekki að vera svo kröftugar að við getum mótmælt a'rásum gegn frelsinu — jafnvel þótt le Figaro mótmæli líka? Verðum við alltaf frekar að fara niðrandi orð- um um hægrisinnuðu blöðin en að fara jákvæðum orðum um hug- myndir okkar sjálfra um komm- únisma án einræðis? Liberation gengur svo langt að draga Kína inn i málið og líkja herferðinni gegn Solzhenitsyn við baráttuna gegn Lin Piao. Lin Piao kann að hafa gert viss mistök, en frá slíkum ásökunum og ásökun- um um glæpi alheimsins er óneit- anlega stórt stökk. Er vírus f marxistískum og lenínistiskum hugsunarhætti? spyr Liberation — og ennfremur: hvers vegna breytast svona marg- ir félagar i löggur i nafni Marx og Lenfns? Þessi orð standa í dag- blaði, sem eitt allra blaða í Frakk- landi ver f alvöru rétt verka- manna gagnvart vinnuveitendum og flokksbroddunum. Það er ekk- ert skrýtið að Sartre er um þessar mundir i hópi þeirra menningar- frömuða Vestur-Evrópu sem mest eru ataðir auri i sovézkum blöð- um. Eins og rumenskur skáld- sagnahöfundur, sem var viðstadd- ur áðurnefndar hringborðsum- ræður, sagði: Gjaldið fyrir frið- samlega sambúð austurs og vest- urs verður greitt af menningar- frömuðum ásamt verkamönnum: það verður í austantjaldslöndun- um þar sem kapítalistar geta fyrir alvöru fundið vel uppalda verka- mannastétt án verkfallsréttar. KANNSKI erum yið á leið til ófreksjuríkisins. Kannski eru hugtök eins og frelsi einstaklings- ins, rétturinn til að segja það sem manni sýnist, að trUa þvf sem maður vill — kannski eru þetta allt dálftið gamaldags lummur f rá öld upplýsingastefnunnar. Kannski verður kUgunarkerfi eins og nýstalínismi, sem senn nær til alls heimsins undir nafn- inu stalín-kapitalismi, varanlegt kerfi. Almáttugt skrifstofubákn mun tortíma öllum draumum um frelsi og hamingju. Það verður heimur Orwells, sem við munum lifa í, þar sem sá sem ræður yfir fortíðinni ræður yfir framtiðinni og þar sem sá, sem ræður yfir nútíðinni ræður yfirfortfðinni. En Voltaire lifir enn. Hann get- ur heitið Solzhenitsyn, Satre eða Gunter Grass. Hann virðist ekki lifa meðal danskra rithöfunda og menningarfrömuða, sem hafa brugðist við máli Solzhenitsyns annað hvort með eigingjörnu kæruleysi eða þögn hins róttæka manns, menningar sem roðnar ... Góða nótt, Grundtvig. Sofðu vel, Georg Brandes. Helgi Hálfdanarson: Orð á framabraut Vegna klausu minnar um skjáinn hér á dögunum hefur Helgi J. Halldórsson cand. mag. látið þess getið i Utvarpi, að hann hafi í þáttum sínum um daglegt mál komið orði þessu á framfæri um sjónvarpsmynd- flöt samkvæmt tillögu annars manns. Einhvern veginn hafði það farið fram hjá mér. En þá get ég varla láð honum að taka upp vörn fyrir orðið. Sjálfur hafði ég fyrir löngu gerzt sekur um þessa notkun þess, en auð- vitað í háðungar skyni. Annars langar mig til að flytja Helga J. Halldórssyni beztu þakkir fyrir þætti hans um daglegt mál; mér hafa þótt þeir afbragðs góðir, allir sem ég hef heyrt. Færi betur, að þeir gætu orðið tiðari framvegis en til þessa; og vel mætti Helgi láta til sin heyra daglega. En hvað um það, ég held að óhaggað standi það sem ég áður sagði, að margræð orð, eins og t.d. skeið, sem Helgi nefndi, séu allt annað en heppilegur leiðar- vísir um sjálfráða málþróun, enda þarflaust að láta nýjar merkingar troða sér upp á orð, sem fyrir eru lifandi i málinu. Baginn af slfku Urræðaleysi hlýtur að liggja í augum uppi. Ég gat þess, að örðugt gæti orðið héðan af að snUa aftur með skjáinn. Það virðist ætla að reynast svo. Kannski fylgir sá böggull skammrifi, að þeir sem spóka sig f sjónvarpi verði framvegis kallaðir skjátur. En ef skjár á ekki tað teljast nfðr andi orð um sjónvarp, þá ætti skjáta víst ekki að vera það heldur. Og kannski á hugkvæmni af þessu tagi eftir að leysa margan vanda. Nokkuð fram eftir þess- ari öld tíðkaðist orðið kamar i hverri sveit. En síðan þær stofnanir, sem svo nefndust, voru af lagðar, og aðrar full- komnari komu f þeirra stað, hefur þetta lipra orð horfið úr mæltu máli, og það svo gersam- lega, að lausaskýli, sem komið er upp til sömu nota á víða- vangi, skulu nú á tímum nefn- ast hreinlætisaðstaða. Og þá ber vel i veiði. Sam- kvæmt tilkomu sinni og skyld- leika við önnur orð, erlend og f ín, biður orðið kamar verðugr- ar upphefðar. Margur hefur lát- ið sér leiðast klasturyrði eins og einkaskrifstofa, þrir stofnar njörvaðir saman, þar sem einn væri vitaskuld æskilegur. Hvernig væri að taka þarna upp orðið kamar? Fyrri merk- ing ætti varla að setja á það neinn niðrunarblæ fremur en á skjáinn góða. Þá kæmi maður og spyrði eftir forstjóranum, og ritarinn svaraði: „Forstjórinn er á kamrinum; gerið svo vel að hitta hann þar." Eg kastaði fram orðinu skimi til hugsanlegra nota í stað sjón- varpsskerms. Helgi finnur því það til foráttu, að það ætti fremur að merkja sjónvarps- áhorfandi. Nú fer því fjarri, að ég telji þetta orð girnilegra en allan þann sæg orða, sem til greina kæmi. En ekki fæ ég skilið, hvers vegna það ætti endilega að skipta um merk- ingu. Orðiðer gamaltí málinu og það merkir, eins og ég gat um, Ijómi eða mild birta. Hér er ekki um það að ræða að breyta merkingu gamals orðs, heldur að setja hugtakið skimi i stað hugtaksins skermur; enda ætti það hér mun betur við. Svo ég vanmeti ekki bend- ingu Helga, vil ég minna á, að einnig er til orðið skimi i sömu eða líkri merkingu og skimi, og væri það e.t.v heppilegra. En sem fyrr segir, nothæf orð eru á hverju strái. Og þar sem nóg er til af diskum, er þarflaust að borða sUpuna Ur öskubakka. Helgi Hálfdanarson.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.