Morgunblaðið - 12.08.1979, Blaðsíða 14

Morgunblaðið - 12.08.1979, Blaðsíða 14
14 MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 12. ÁGÚST 1979 REIMLEIKAR A BESSASTÖÐUM: Guðmundur Daníelsson rithöf- undur skrifaði á sínum tíma söguna Hrafnhettu og fjallaði hún um ástir Fuhrmanns og Hrafn- hettu, en svo nefnir Guðmundur Appollóníu. Upp úr sögunni samdi Guðmundur síðan leikrit, sem flutt var í Ríkisútvarpinu nú í sumar. Leikrit Guðmundar vakti mikla athygli, sem og sagan á sínum tíma, en þar lýkur frásögn Guðmundar að Appollónía er lát- in, en þar byrjar í raun frásögn okkar. Tók nú jómfrúin að veikjast æsilega hvað eftir annað Lítum stutta stund á hvað varð um þetta fólk, sem svo mjög setti svip á samtíð sína á íslandi í byrjun 18. aldar. Höfðingjana Niels Fuhrmann amtmann á Bessastöðum og Þorleif Arason prest á Breiðabólstað í Fljótshlíð, sem nærri var orðinn biskup á sínum tíma. Örlagaþræðir þessara manna voru svo samofnir Appoll- óníu Schwartzkopf eða Hrafn- hettu eða Svartkoppu eða hvað við nefnum þessa veru, sem Magnús Torfi Ólafsson sagði í ritdómi 1958 að helzt minnti á sérstakar atlota- verur, sem holdguðust fagurlim- aðar og ástþyrstar í rekkjum meinlætasamra trúarhetja þegar þær uggðu sízt að sér. Svo nátengd er saga þessarar þrenningar, að ekki verður sagt frá einni þeirra án þess að hinna tveggja sé að einhverju getið. Niels Fuhrmann var settur amtmaður á íslandi árið 1716 og gegndi því starfi til dauðadags, en hann lést 48 ára að aldri 1733. Hann var norskrar ættar sem og Appollónía, en er hann kom hing- að til lands var Fuhrmann heit- bundinn Appollóníu. Er hann tregaðist við að efna heit sín sótti hún hann til saka fyrir heitrof. Fyrir hæstarétti í Kaupmanna- höfn veturinn 1921 var amtmaður dæmdur til að eiga jómfrúna og V-J^%tí^-^!% mmm í nánd viö Bessastaöi á 18. öld, í Hafnarfjaröarhrauni oftir Miller 1772. verið byrlað eitur. Hún fann ammoníakskeim af graut, sem henni var borinn. Veiktist eftir að hafa borðað vöflur með miklum sykri á. Loks fékk hún graut um krossmessuna 1724 með miklum sykri og kanel. Veiktist hún og sömuleiðis dönsk vinnukona, sem hjálpaði henni við að torga grautnum. Svo einkennilega vildi til, að þær fundu ekkert sykur- bragð af sykrinum. Appollónía Schwartzkopf lézt rétt fyrir Jónsmessu 1724 og var jörðuð af Garðapresti án þess að líkskoðun færi fram. Svartkoppumaíið fylgdi honum í gröfina Margt þótti í meira lagi grun- samlegt í sambandi við lát Hrafnhettu, en þó var alls ekki sjálfsagt að nein eftirmál fylgdu þar sem æðsti valdsmaður í land- inu átti hlut að máli. Peter Raben, Er Bessastaðir á Álftanesi eru nefndir á nafn kemur trúlega í huga flestra, að þar er setur forseta íslands. Bessastaðir hafa bæði verið einstakra manna eign og ríkiseign og þar hefur oft verið lifað fjölbreyttu lífi og stórbrotnu og áhrifaríku fyrir íslenzku þjóðina. Bessastaðir hafa verið stjórnarsetur, kirkjustaður og skólajörð, prentsmiðjupláss með bóka- og blaðaútgáfu. Þeir hafa verið í eigu fræðimanna og skálda, þar hafa setið landsstjórnarmenn og fyrirmenn, amtmenn og fógetar, ríkisstjóri og forsetar. Þar hafa starfað uppeldis- og skólamenn, vísindamenn hafa starfað þar og þar hefur farið fram ýmiss konar atvinnurekstur og tilraunir, f járrækt og fálkafang, útræði og búnaður, þar hafa verið gerðar veðurathuganir og stjörnuathuganir, lyf jabúð og lækniskennsla hefur verið á Bessastöðum. Þar hefur verið fangelsi sakamanna, ullarverksmiðja var á Bessastöðum og þar voru leiknir sjónleikir. Þannig koma margir þættir þjóðarsögunnar saman á Bessastöðum. Hér er þó ekki ætlunin að rekja sögu Bessastaða, en á öndverðri 18. öld gerðust þeir atburðir á Bessastöðum, sem á sinn hátt hafa tengst sögu staðarins og lífinu þar allt til þessa dags. Þá lezt á Bessastöðum norsk jómfrú, Appollónía Schwarzkopf, sem Niels Fuhrmann amtmaður á Islandi var heitbundinn, en hafði ekki viljað giftast þrátt fyrir dóm Hæstaréttar í Kaupmannahöfn um að það bæri honum að gera. Lát Appollóníu þótti dularfullt og jafnvel talið að ráðskona amtmanns, Katarína, hefði byrlað henni eitur. Katarína var móðir Karenar, lagskonu amtmanns, og eltu þær mæðgur og AppoIIónía grátt silfur meðan þær dvöldu samtíða á Bessastöðum. Þessu máli tengdist einnig Þorleifur Arason prestur á Breiðabólsstað í Fljótshlíð og var hann einn í rannsóknadómi, sem konungur setti á laggirnar ári eftir lát Appollóníu, og kvað hann upp sýknudóm yfir þeim mæðgum. AHt frá Iáti AppoIIóníu hafa margir talið sig sjá svip hennar á Bessastöðum og hafa jafnvel rætt við hana. Hér er ætlunin að segja frá reimleikum á BessastÖðum, en fleiri munu vera þar á ferli en Appollónía Schwarzkopf. Þar hafa heyrst hljóð eins og á ferð væri hópur manna, þó enginn hafi fundizt þegar að hefur verið gáð. Þar hefur heyrzt hófadynur þó enginn hafi hesturinn verið á ferð, skólapiltar hafa verið með hávaða og ærsl, óeðlilegt brak er ekki óalgengt og svipir hafa sést. „Hún mun halda áfram að ríkja yfir okkar húsi orj saman safna okkur í sína hirð" manns og jómfrúr Appollóníu. Heiftugar sennur gerðust tíðar, kvenfólkið hrækti hvert á annað, ófagrir orðaleppar heyrðust ítrek- að, barefli voru stundum á lofti og sagt er frá því, að til handalög- máls hafi komið milli jómfrúar- innar og amtmannsins. Þrátt fyrir allt vildi jómfrúin þrauka á Bessa- stöðum. Jómfrúin gerðist nú hrædd um líf sitt og þóttist hafa af því spurnir að Sigurði Gamlasyni á Bessastöðum og öðrum manni íslenzkum hefði verið boðið fé ef þeir vildu stytta henni aldur. Upp úr þessu fór jómfrúin að veikjast hvað eftir annað með miklum uppköstum. Hún sagði frá því oftar en einu sinni síðustu mánuð- ina, sem hún lifði, að sér hefði greiða henni forlagseyri, sem nam % af launum amtmanns hér á landi. Fuhrmann tók sæmilega á móti heitkonu sinni er hún kom til Bessastaða 1722. Hún settist að í íbúðarhúsi amtmanns, en hann fluttist í tjaid úti á veliinum og svaf þar um tíma. Leið svo og beið. Amtmaður sá ekki ástæðu til að uppfylla sitt fyrra heit, né full- nægja dómnum og ári síðar bætt- ist einn köttur enn við í ból bjarnar. Komin var frá kóngsins Kaupinhafn Karen nokkur Hólm, lagskona amtmanns og dóttir Katarínu Hólm ráðskonu amt- manns, en þær mæðgur seldu áður öl á Kolatorgi í Kaupmannahöfn og þar bjó Fuhrmann, í leikriti Guðmundar Daníelssonar, meðan hann dvaldi í Kaupmannahöfn. Hitnaði nú í glóðunum og versn- aði allur vinskapur milli amt- Forsetasetriö aö Bessastöoum. stiftamtmaður yfir íslandi og vildarvinur Niels Fuhrmanns, setti þó eigi að síður á laggirnar rannsóknarrétt til að kanna hvað hefði orðið jómfrúnni að aldurtila á Bessastöðum. Hákon Hannes- son, sýslumaður Rangæinga, og Þorleifur Arason, prófastur á Breiðabólsstað, voru skipaðir um- boðsdómarar í málinu. Rannsókn- in fór fram sumarið 1725, en þegar réttarhöld höfðu staðið í einn mánuð varð að gera hlé á þeim, þar sem Hákon sýslumaður vildi ekki hafa frekari afskipti af máli þessu. í vitnisburði kom margt fram, mótsnúið amtmanni og þeim Hólmsmæðgum. Margir báru að um eiturbyrlun hefði að líkindum verið að ræða, aðrir þóttust vita að Sigurður Gamlason hefði verið ráðinn sem flugumaður til að stytta jómfrúnni aldur. Hvað um það, séra Þorleifur á Breiðabóls- stað hélt einn áfram störfum og í októbermánuði 1725 kvað hann upp dóm þar sem Hólmsmæðgur eru sýknaðar af þeirri ákæru að þær hafi ráðið jómfrúnni bana eða verið í vitorði með nokkrum, sem það hafi gert. Þar með var réttlætinu full- nægt. Eða hvað. í öldinni átjándu segir svo þar sem greint er frá tíðindum ársíns 1727: „Annar Dana þeirra, sem bar vitni í Svartkoppumálinu, Páll Kinch, er kominn út hingað og orðinn undirkaupmaður á Vest- fjörðum. Hafði hann meðferðis hæstaréttarstefnu til séra Þorleifs Arasonar, sem dæmdi hann æru- lausan í fyrra, er Svartkoppumál- ið var tekið upp að nýju að skiþan

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.