Morgunblaðið - 03.07.1985, Blaðsíða 20

20
MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 3. JÚLl 1985
DOMENICO
SCARLATTI
og samtíð hans
eftir Árna Kristjánsson
„Tónlistarár Evrópu 1985“ líður fram
og er þegar hálfnað. Við höfum veg-
samað þá frægu menn tónlistarsög-
unnar, sem merkisafmæli eiga á
þessu ári, meðtekið helgitónlist
Bachs og hetjuóratoríu Hándels,
hlýtt á verk eftir Heinrich Schútz og
Alban Berg með opnum huga og auk
alls þessa sinnt eigin tónlist eftir
föngum svo sem vera ber. En eins af
júbil-tónskáldunum, og ekki þess
ómerkasta, Domenicos Scarlatti, höf-
um við saknað til þessa. Það er þó bót
í máli, að brátt munu verða flutt
verk eftir þennan mikla sembalsnill-
ing á sumartónleikum 1 Skálholti, þar
sem ungir listamenn af Norðurlönd-
um ætla að hylla þremenningana
Bach-Hándel-Scarlatti með flutningi
verka eftir þá á gömul barokk-
hljóðfæri: fiðlu, flautu, gömbu (viola
da gamba) og sembal. Verður án efa
skemmtilegt að fá að skyggnast, við
klið samtíðarhljóðfæra, inn í þá öld,
sem ól þessa miklu listamenn og
mótaði list þeirra.
eir komu allir til
sögunnar undir
lok 17. aldar-
innar og lifðu
sitt sköpunar-
skeið á fyrri
hluta 18. aldar.
Um aðdraganda þess söguskeiðs
er barokk-listin náði hámarki sínu
í sköpunarverki Bachs og Handels
leyfi ég mér að vitna til þess sem
hinn merki tónlistar-sagn-
fræðingur Alfred Einstein segir
um 17. öldina:
„Þetta var óróleg öld; allir
tónskáldskaparhættir á tilrauna-
stigi. En það var ringulreið, sem
úr rættist, þegar öflugrar umbóta-
viðleitni 18. aldarinnar fór að
gæta. 17. öldin gat ekki, fremur en
sú næsta á eftir henni, komizt hjá
því, að leita listinni nýrra, fastra
tjáningarforma, fitja upp á nýjum
stíl, nýrri hefð. Þetta var hetjuöld
tónlistarsögunnar en óheillatíma-
bil engu að siður, sem fóstraði
marga mikla tónlistarmenn, heill-
um horfna. óheillamenn voru þeir
fyrir þá sök, að ekkert verka
þeirra lifir í raun og veru á sama
hátt og verk hinna happadrýgri
höfunda, sem lifðu og störfuðu við
hágöngu sögulegs þróunarskeiðs,
eins og þeir Bach og Mozart. Verk
Monteverdis, Schutz og Carissim-
is, sem allir voru miklir meistarar,
eru þrungin sköpunarafli, en þau
eru ekki klassísk. Þau eru þrep til
fullkomnunar en ekki fullkomin í
sjálfu sér. „Orfeo“ og „Krýning
Poppeu" eru mikilvæg verk, en
þau komast ekki á svið. Einungis
sérfróðir listunnendur fá notið
þeirra."
Átjánda öldin var aftur á móti
mikil blómaöld, „gullöld" tónlist-
arinnar mætti segja. Bach rís og
gnæfir hátt yfir samtíð sína líkt
og gotnesk dómkirkja yfir hallir
barokktímans og umhverfi þeirra,
en á Ítalíu heldur þróun verzlegr-
ar tónlistar áfram og nær þroska I
nýjum formum og stíltegundum.
óperulistin nær fullkomnun í
Napólí í verkum Alessandros Scarl-
atti á öndverðri öldinni, Corelli á
upptökin að Concerto grosso-
forminu, Vivaldi að fiðlukonsertin-
um. Tónlistin er ekki lengur háð
kirkjunni, en farin að þjóna kröf-
um tíðarinnar undir merki
mennta og veraldaryndis. Hún
hljómar dátt í leikhúsum borg-
anna og undir hallarþökum kon-
unga og fursta og jafnvel á götum
úti. Og ekki einasta á Ítalíu, held-
ur um öll lönd álfunnar. Heimur-
inn fyllist af itölskum söng og
glöðu strengjaspili. ítalskir söngv-
arar, hljóðfærasnillingar, stjórn-
endur og óperutónskáld með verk
sín flæddu yfir Evrópu og settust
að utan síns eigin lands svo
hundruðum skipti ef ekki þúsund-
um. ítalskt mál, hin mjúkláta,
hreimfagra tunga, sem féll svo vel
að söngnum, varð heimsmál tón-
listarmanna. En frægustu tón-
skáld þessara landa leituðu til ít-
alíu og lærðu þar. Hándel, Hasse,
Gluck, Mozart urðu ítalskir í anda.
Ja, sjálfur Sebastian Bach for-
smáði ekki að notfæra sér ítalskar
fyrirmyndir. Hann umritaði kons-
erta Vivaldis, samdi sjálfur „kons-
ert í ítölskum stíl“ og tók sig upp
úr Tómasarkirkjunni í Leipzig,
þegar vel lá á honum, til þess að
fara með son sinn Friedemann til
Dresden, þar sem var ítölsk ópera,
og hlýða á „litlu, Ijúfu Dresdenar-
söngvana“, sem hann kallaði svo.
Hvergi í álfunni heyrðist fjöl-
skrúðugri tónlist en á Ítalíu og
hvergi var annar eins hljóm-
grunnur fyrir söng sem þar í
landi. Ef tveir ítalir hittust, var
lagið tekið, sögðu ferðalangar.
„Laudisti", „lofsöngvarar“, sungu
sálma á torginu í Flórens á tylli-
dögum og mátti jafnvel heyra
skósmiði og burðarkarla syngja
aríur við vinnu sína, að sögn. í
Feneyjum fengu gondólaræðar-
arnir ókeypis aðgang að óperuhús-
unum enda var söng þeirra við-
brugðið er þeir létu sín svörtu
trjónuskip líða um lónin á nætur-
þeli með elskendur undir tjaldhlíf-
inni. Söngvar þeirra í takt við ára-
togin og öldugjálfrið fengu heitið
barkaróla þ.e. bátssöngur. Róman-
tísku tónskáldin gerðu slíka
söngva fræga.
Fólkið hafði mestar mætur á
ástríðufullum en viðkvæmum ar-
íusöng. Það var geníus söngsins,
sem var hollvættur þessarar suð-
rænu þjóðar og mótaði líf hennar
og tungu. Bel canto, fagur sðngur,
ekki einasta úr mannsbarkanum
heldur einnig úr söngstreng fiðl-
unnar. Sem fiðlumeistarar skör-
uðu þeir „velsku“ á þessum tímum
einnig fram úr öðrum þjóðum og
þróðuðu með sér óskeikula tilfinn-
ingu fyrir jafnvægi formsins og
fegurð „cantilenunnar". Var því
við brugðið hve vel Tartini tókst að
finna „listarpunktinn", jafnvægið
milli ástríðu og innileika. Melódi-
an, harmónían og náið samband ,
þeirra er af ítölskum uppruna.
Leikni og leikgleði sömuleiðis.
Flúrsöngur (coloratura) kven-
raddanna, sem stælir söng nætur- .
gala og gerir hann mennskan, er <
og frá þeim ítölsku kominn. Sú
saga er sögð, að einhverju sinni, er
í tíð Corellis átti að flytja verk
fyrir tvær fiðlur eftir hann í Par-
ís, hafi engir fiðluleikarar þar ver-
ið til þess fullfærir að koma þeim
til skila og hafi þá verið fengnar
tvær kóloratúr-söngkonur frá ít-
alíu þar staddar til að syngja þær!
Enn ótrúlegri voru þær listir, sem
Kastratarnir, — sönggeldingarnir
— léku. Um einn þeirra er sagt, að
hann hafi getað sungið smástígan
tónstiga yfir tvær áttundir og dill-
að á hverjum tón — í einni andrá!
Þetta var fæðingaröld snillinn-
ar á öllum sviðum tóntúlkunar og
tónskáldskapar. Bologna var há-
borg tónvísindanna. Annars voru
söng-konservatoríur Ítalíu í Fen-
eyjum, Napólí og víðar, allsráðandi
I tónmenntum álfunnar. í Napólí,
fjölmennustu borg Ítalíu á þessum
tímum, reis óperulistin, (sem
fæðst hafði í Feneyjum í byrjun
fyrri aldar) til fullkomnunar í
verkum Alessandros Scarlatti. Urðu
óperur hans fyrirmyndir tónsmíða
utan Ítalíu, þeirra á meðal Hánd-
els Einkenni þeirra var hreyfan-
leiki, fjör og tilbreytingaríkur stíll
(„da capo aría“ þ. á m.) og hvatvís
söngmáti. í Feneyjum ríkti fág-
aðri smekkur og finleiki en í
Napólí. Nóg var af leikhúsunum, 7
I Feneyjum, 5 í Napólí, þeirra á
meðal San Carlo-leikhúsið, ið
stærsta álfunnar, og réði yfir 80
manna hljómsveit. f þessu gósen-
landi tónlistarinnar fæddist 26.
október 1685 Domenico Scarlatti,
sonur Alessandros, hins mikla
óperutónskálds. Faðir hans veitti
honum fyrstu tilsögn í tónlistinni,
en óðar en hann var „fleygur",
sendi faðir hans „örninn unga“,
eins og hann kallaði son sinn, úr
föðurgarði, til meistara Gasparini í
Feneyjum til framhaldsnáms. Hjá
ftalskur konsert Vió sembalið situr situr Domenico Scarlatti.
■