Morgunblaðið - 03.07.1985, Page 21

MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 3. JÚLl 1985
21
Gasparini hitti Scarlatti Hiindel,
sem þar var þá staddur, árið 1708,
á leið sinni milli listaborga lands-
ins. Scarlatti slóst í för með þess-
um erlenda snillingi, sem hann
dáði mjög. Þeir komu til Róms
saman og þreyttu kapp með sér í
salarkynnum Ottobonis kardínála
í sembal- og orgel-leik. Mátti ekki
milli sjá, hvor þeirra væri meiri
kunnáttumaður á sembalið, en er
til orgelsins kom flýtti Scarlatti
sér að lýsa Hándel ofjarl sinn.
Þessi keppni varð til þess að efla
gagnkvæma vináttu og virðingu
beggja. Segir Mainwaring, ævi-
söguritari Hándels, að Hándel
hafi einatt minnst Scarlattis á efri
árum sínum lofsamlega og með
virktum, en Scarlatti hafí jafnan
signt sig í virðingarskyni við
Hándel, „il grande sassone" —
„inn mikla Saxa“, í hvert sinn, er
nafn hans var nefnt.
★ ★ ★
Það var fyrst þegar Domenico
Scarlatti komst burt af Ítalíu og
settist að á Pýreneaskaganum,
fyrst í Portúgal, síðar á Spáni, að
hann fann sjálfan sig í listinni og
varð það tónskáld, sem við minn-
umst enn, þrjúhundruð árum eftir
fæðingu hans. Framan af ævinni
var nann of háður því umhverfi,
sem hann óx upp úr, og samdi ým-
is verk, óperur og kirkjuleg, í anda
föður síns og annarra meistara ít-
alska skólans meðan hann starf-
aði sem tónleikastjóri fyrir Maríu
Casimiru fyrrv. Póllandsdrottingu
í Róm, eða sem söngstjóri við Pét-
urskirkjuna, — verk, sem ekki
kvað mikið að og eru nú löngu
fyrnd. En er hann réðst til vistar
við portúgölsku hirðina árið 1720,
þá hálfþrítugur að aldri, sem
hljómleikastjóri og kennari ungu
prinsessunnar af Braganza, Maríu
Barböru, dóttur Joao (Jóhanns)
konungs V. vænkaðist hagur hans.
Kóngsdóttirin var þá í bernsku, er
Scarlatti kom í höllina og fór að
veita henni tilsögn í semballeik, og
samdi hann fyrir hana sínar
fyrstu „sónötur" (þ.e. hljóm-
stykki), sem hann kallaði einfald-
lega „Essercizii" þ.e. æfingar, og
áttu að stuðla a&leikni á hljóðfær-
ið. Og mikið var dálætið, sem hin
kornunga kóngsdóttir mun hafa
fengið á kennara sínum, því þegar
hún, átta árum síðar, aðeins fjór-
tán ára að aldri, var gefin Fern-
ando af Asturias, ríkiserfingja
Spánar, syni Filipps (Felipe) V. af
Bourbon, sem þá sat þar á stóli,
skipaði Portúgalskonungur svo
fyrir, að kennari hennar skyldi
fylgja henni til Spánar, sem og
varð. Hann fylgdi því boði fúslega,
samdi hátíðartónverk i tilefni
brúðkaupsins, en hélt áfram að
semja nýjar „Essercizii" fyrir hina
tónelsku prinsessu af Asturias og
tilvonandi drottningu Spánar í
nýjum heimkynnum hennar. Var
það honum kall og kær skylda það
sem eftir var ævinnar og skiptu
þessar æfingar, kallaðar sónötur,
hundruðum áður en lauk. Telur
Ralph Kirkpatrick, ævisöguritari
Domenicos Scarlatti og helzti
túlkandi verka hans, sem nú er
uppi, þær hafa orðið 555 að tölu.
Svo margar, og þó svo fjölskrúð-
ugar. Þegar margar sónötur eru
leiknar saman hver af annarri í
einni runu, getur það minnt á lit-
ríka fagurmyndsjá. Kirkpatrick
segir helming þeirra hafa orðið til
á síðustu æviárum tónskáldsins og
tekið á sig æ frumlegri og full-
komnari mynd. Einungis þegar
þessara seinni verka, sem lengi
voru ókunn, sé gætt, fáist yfirlit
yfir sköpunarverk Scarlattis og
listræna lífstjáningu.
Lítið er annars vitað um æviat-
riði þessa tónsnillings á þessum
árum, út yfir það, sem heimildir
herma um lif konungsfólksins,
sem hann þjónaði, og hirðlifsins,
sem hann tók þátt í. Tónleikar
voru tiðir i höllum, sem dvalið var
í og haldnir voru að tilstuðlan
krónprinsessunnar, og kom Scarl-
atti fram á þeim, einnig stundum
krónprinsinn, sem var nemandi
hans. Konungurinn Filipp V. lét sig
tónlistina litlu varða. Hann var
vanheill og undi engri annarri
músik en þeirri, sem ráðgjafi hans
og eftirlæti við hirðina, kastrat-
söngsnillingurinn Farinelli (réttu
nafni Carlo Boschi) lét honum í té,
en hann sefaði geðveikisköst kon-
ungsins með undrafagurri sópr-
anrödd sinni. Farinelli var fræg-
asti söngvari sinnar tíðar og
sennilega sögunnar yfirleitt.
Hann stjórnaði ítölskum óperu-
sýningum en fékk ekki að taka
þátt í þeim sjálfur, söng hinsvegar
sömu ítölsku aríurnar fjórar
hvern dag fyrir konunginn. Farin-
elli var samlandi Scarlattis og
hollvinur hans.
★ ★ ★
Það tíðkaðist ekki á 18. öldinni
að gefa út á prenti allt, sem samið
var í tónum eins og nú er til siðs.
Við vitum, að Sebastian Bach hirti
ekki um að láta stinga kantötur
sínar í eir og að fjöldi þeirra fórst
fyrir þá sök. Þær voru „Ge-
brauchsmusik", samdar til flutn-
ings við guðsþjónustur á sunnu-
og helgidögum. Eilífðartónlist
Bachs var samin fyrir stundina!
Síungar sónötur Scarlattis — án
þess að fara í samjöfnuð við Bach
— voru einnig gerðar í ákveðnum
tilgangi, enda þótt þær yrðu
fagnafengur píanóleikurum og
sembalistum síðari tíma. Það var
því viðburður í lífi höfundarins, er
úrval þrjátíu „æfinga" kom út árið
1738 í London, í skrautútgáfu. Til
þess hefir hann notið stuðnings
frá æðri stöðum, því að þessi út-
gáfa er tileinkuð Jóhanni V. Port-
úgalskonungi í þakklætisskyni
fyrir aðalstign, er hann veitti
tónskáldinu.
★ ★ ★
Eins og tekið hefir verið fram
urðu þessar sónötur Scarlattis æ
frumlegri og auðugri að efni til
með árunum. Hinar fyrstu áttu
upptök sin í aríum og flúrsöng í
óperum föður hans svo og söng-
rænum fiðlutónsmíðum Corellis
og annarra meistara, en öll sú
hugvitssemi í gerð tónhendinga,
hljómbrigði hreimfegurð og yndis-
þokki er óviðjafnanlegt aðal
þeirra. Þessi víðfeðmi hörpuslátt-
ur, oftast aðeins tvíradda, en
hljómandi sem margfaldur
strengjakliður, er tvær hendur
framleiða með allskyns leikbrögð-
um, svo sem því, er áður var
óþekkt, að leggja hendurnar á víxl
og láta þær þjóta upp og niður
eftir hljómborðinu og valda því
nýjum hljómbrigðum, hlýtur að
heilla hvern, sem leikur, og einnig
þann, sem á hlýðir. Við heyrum
trómetagjöll og gitarhljóma og
kastaníettusmelli, eða eru það
ofheyrnir? Víst er að tónsmiður-
inn hefir heyrt sitthvað í kringum
sig, sem hann hermir frá á laun-
máli sínu. Og einhvernveginn
verða þessar sónötur okkur innlíf-
ar og minnisstæðar. (Það er gam-
an til þess að vita, að Bach lærði
það af Scarlatti að krossleggja
handleggina eins og hann ætlast
til í Gikknum í B-dúr Partítunni
og í c-moll fantasíunni, sem varð
til um líkt leyti og „ftalski kons-
ertinn".)
Sónötur Scarlattis eru jafn þýð-
ingarmikil viðfangsefni fyrir pf-
anóleikara nú á dögum og þær
voru fyrir sembalista í tíð höfund-
arins. Hofmannlegt yfirbragð
Scarlattis, eins og hann birtist
okkur á myndum, endurspeglast f
háttprýði verka hans. Fegurð og
þokki bera vott um innri göfgi.
Domenico Scarlatti dó í Madrid
23. júní 1757 á sjötugasta og fyrsta
aldursári. Hann var tvíkvæntur,
eignaðist níu börn. Hann skildi
eftir sig ríkan tónaarf í handrit-
um, en fé sfnu hafði hann hinsveg-
ar sóað f spilum og skildi fjöl-
skyldu sína eftir örsnauða. Vinur
hans Farinelli er sagður hafa bætt
henni það upp, gjafmildri hendi.
Scarlatti má telja til hinna
lánsömu tónskálda, er tókst að fá
að helga sig æðstu hvöt sinni. En
hann, sonur ftalíu, þurfti að ger-
ast spænskur f anda til þess að svo
mætti verða.
Höfundur er píanóleikari.
frumsýnir
Raunir saklausra
eftir skáldsögu
r
QJU
u
—p sv 7Y p íö ^j/ (T)
11 Jv L/ S Jp _ 5 r 'O'
Aöalhlutverk:
Donald Sutherland,
Sarah Miles,
Christopher Plummer,
lan McShane,
Diana Quick,
Fay Dunaway