Morgunblaðið - 02.12.1986, Blaðsíða 24

24
MORGUNBLAÐIÐ, ÞRIÐJUDAGUR 2. DESEMBER 1986
Hugleiðingar
um starfslok
eftir Margréti
Thoroddsen
Þann 7. október sl. birtist í Morg-
unblaðinu athyglisverð grein eftir
læknana Ólaf Ólafsson og Þór
Halldórsson um mannréttindi og
eftirlaunaaldur. Þar segir m.a.:
„Það eru mannréttindi að halda
óskertum starfsréttindum svo lengi
sem hæfni og starfsorka bjóða."
Áður hafði ég lesið í Þjóðviljanum
svipuð ummæli eftir landlækni, en
þá sagði hann jafnframt: „Lög, sem
koma í veg fyrir það, eru andstæð
læknisfræðilegum staðreyndum og
bijóta trúlega gegn mannréttinda-
skrá Sameinuðu þjóðanna, sem
kveður skýrt á um rétt allra til
vinnu."
Haustið 1982 flutti ég nokkur
erindi í Ríkisútvarpinu um málefni
aldraðra og þar vakti ég m.a. at-
hygli á að æskilegt væri að endur-
skoða Iög um aldurshámark
opinberra starfsmanna. Vonaðist
ég til að það yrði kveikja að umræð-
um um þessi mál, en mér varð ekki
að ósk minni þá. Þessvegna fagna
ég sérstaklega að málsmetandi
menn skuli hafa opnað þessa um-
ræðu nú. Freistaðist ég því til að
endurtaka nokkuð af því, sem ég
sagði í umræddu útvarpserindi.
Árið 1935 voru samþykkt lög á
Alþingi um aldurshámark opinberra
starfsmanna, þar sem þeim er gert
skylt að hætta störfum við 70 ára
aldur, að undanskildum þó ráð-
herrum, alþingismönnum og fleir-
um, sem kosnir eru í almennum
kosningum.
Um gildi þessarar lagasetningar
á þeim tíma skal ég ekki tjá mig,
en þó veit ég dæmi þess, að menn
með fulla starfsorku, sem þá voru
skyldaðir til að hætta, biðu verulegt
tjón á sál og líkama af þeim sökum.
En ástæðan til þess að ég drep á
þetta hér er sú, að jafnvel þó þetta
hafí verið réttlætanlegt fyrir 51
ári, þá hafa viðhorfin breyst svo
mikið, að ærin ástæða væri til að
taka þessi mál til gaumgæfilegrar
endurskoðunar.
Samkvæmt tölum frá Hagstofu
íslands var meðalaldur karlmanna
60,9 ár á árunum 1930—1940, en
samkvæmt nýjustu tölum er hann
orðin 74,74 ár. Meðalaldur karl-
manna hefur sem sagt hækkað um
tæp 14 ár. Sambærilegar tölur hjá
konum hafa hækkað á þessum árum
úr 65,6 árum í 80,22 ár eða um tæp
15 ár.
En það er ekki aðeins, að meðal-
aldur fólks hafi tekið slíkum
stökkbreytingum, heldur hefur hin
stórbætta heilbrigðisþjónusta haft
þau áhrif, að fólk er einnig við
miklu betri heilsu fram eftir aldri.
Að vísu er sumt fólk um sjötugt
orðið lasburða og treystir sér ekki
til að vinna lengur. Svo eru aðrir,
sem hlakka til að komast á eftirlaun
til að hafa tækifæri til að sinna
sínum hugðarefnum.
Hitt er staðreynd, að fyöldi fólks
á þessum aldri er við bestu_ heilsu
og hefur ágætt starfsþrek. í starfí
mínu hef ég mikið samband við
fólk í þessum aldurshópi og hef ég
orðið áþreifanlega vör við, hve
mörgum fellur þungt að þurfa að
hætta að vinna. Þeim er það mikið
kvíðaefni og fínnst að í því felist
einhverskonar útskúfun frá sam-
félaginu og eru margir, sem brotna
undan því fargi.
Starfsgleði er það afl, sem gefur
lífí margra aldraðra fyllingu, og
öllum er nauðsynlegt, jafnt ungum
sem öldnum, að hafa næg viðfangs-
efíii. Fáir þola einangrun og
aðgerðaleysi án þess að brotna sam-
an líkamlega eða andlega. Verður
þetta fólk þá baggi á þjóðfélaginu
í stað þess að vera áfram virkir
þjóðfélagsþegnar.
Væri því ekki sanngjamt að
breyta lögum um hámarksaldur
þannig, að fólki væri í sjálfsvald
sett hvort það vill villa lengur en
til sjötugsaldurs? En jafnframt ætti
að vera meiri sveigjanleiki, þannig
að opnir væru möguleikar á flutn-
ingi í starfi og þessir aldurshópar
ættu kost á að vinna hluta úr stafí
og þá við rólegri störf þar sem
minna álag væri, helst hjá sömu
stofnun.
Mjög athyglisverð er sú tilhögun
hjá kennurum, að kennsluskylda
minnkar með hækkandi aldri. Ef
til vill mætti taka upp eitthvað svip-
að form hjá öðrum starfsstéttum.
Ég minntist í upphafi sérstaklega
á lög um hámarksaldur opinberra
starfsmanna, en auðvitað ættu
sömu reglur að gilda fyrir aðrar
starfsstéttir. Þó er það svo, að
menn í einkageiranum virðast oft
geta haldið starfí sínu lengur eftir
að eftirlaunaaldri er náð og að það
sé fremur komið undir samkomu-
lagi launþega og vinnuveitenda.
Að mínu mati hefur þjóðfélag
okkar vart efni á að missa góða
og stöðuga starfskrafta frá vinnu
vegna aldurs, heldur væri hægt að
nýta reynslu þeirra eldri, t.d. við
ýms ráðgjafarstörf. Gæti það einnig
orðið til þess að meiri virðing væri
borin fyrir eldra fólkinu, sem byggt
hefur upp þetta þjóðfélag.
Nýlega var ég að blaða í bók,
sem út kom fyrir nokkrum árum
og heitir Aftanskin. Var hún gefín
út á'vegum sjómannadagsráðs og
eru þetta ritgerðir og minningar
manna með sjötíu ára lífsreynslu
eða meira að baki. Er margan fróð-
leik að fínna um líf og störf þessara
manna, sem margir eru þjóðkunnir.
En áberandi fínnst mér hve hjá
mörgum þeirra kemur fram það
álit, að það sé óhagstætt að binda
starfslok við ákveðinn aldur.
Baldur Johnsen, yfírlæknir, er
einn þeirra, sem skrifa í þessa bók,
og ber grein hans yfírskriftina:
„Enginn er eldri en einstakar frum-
ur hans og líffæri." Þar ræðir hann
um hina miklu fjölgun fólks, sem
kemst yfír sjötugt og áttrætt og
eigi það sér eflaust margar orsakir.
Nefnir hann þar fyrst bætta holl-
ustuhætti svo og lífsskilyrði, §ölda-
Margrét Thoroddsen
„Starfsgleði er það
afl, sem gefur lífi
margra aldraðra fyll-
ingu og öllum er
nauðsynlegt, jafnt ung-
um sem öldnum, að
hafa næg viðfangsefni.
Fáir þola einangrun og
aðgerðaleysi án þess að
brotna saman líkam-
lega eða andlega.
Verður þetta fólk þá
baggi á þjóðf élaginu í
stað þess að vera áfram
virkir þjóðfélagsþegn-
ar.“
bólusetningar og aðrar ónæmisað-
gerðir. Einnig útrýmingu margra
alvarlegra sjúkdóma, uppgötvun
fúkalyfjanna og hinar geysilegu
framfarir á sviði læknisfræðinnar.
Hann bendir líka á Qölda frammá-
manna í ýmsum löndum, sem hafí
haldið fyllstu starfskröftum fram
yfír sjötugt.
Síðan segir Baldur: „Það er þess-
vegna ekki að undra, þótt við
spyijum sjálf okkur, hvort skil-
greining ellinnar sé ekki að ein-
hveiju leyti röng og þurfti að taka
upp nýja túlkun á henni. Ekki sé
nóg að miða við ár, sem liðin séu
síðan maðurinn fæddist. Það væri
e.t.v. meira í samræmi við stað-
reyndir að gera rannsókn á heil-
brigði einstaklingsins og síðan að
reyna að meta þann árafjölda, sem
hann ætti eftir að lifa og starfa.
Miða þannig aldurinn fremur við
starfsgetu heldur en við æviárin."
Síðar í grein sinni segir hann:
„Það er augljóst að taka verður upp
alveg nýja afstöðu í mati starfsgetu
gamla fólksins og þar með afskrifa
hin gömlu skrifstofíitilbúnu hámörk
starfsgetu og láta í þess stað hina
raunverulegu hæfni ráða, sem
ákveðin verði eftir nákvæma lækn-
isfræðilega rannsókn á hlutaðeig-
andi starfsmanni." Þetta eru mjög
athyglisverð ummæli læknis, sem
var um árabil forstöðumaður Heil-
brigðiseftirlit ríkisins.
Ummæli læknanna Ólafs Ólafs-
sonar og Þórs Halldórssonar eru á
svipaða lund, þar sem þeir segja í
umræddri blaðagrein: „Áður fyrr
var rosknu fólki talið hollast að
setjast í helgan stein og hvflast, en
það kemur ekki heim við nútíma
læknisfræðiþekkingu. Vinnulok við
65—70 ára aldur leiða oft til óvirkni
(stöðnunar). Slíkt er ekki læknis-
fræðilega réttlætanlegt eins og
nú horfir við og leiðir oft til ótíma-
bærrar hrömunar og innlagnar
á stofnanir eins og mörg dæmi
em til um. Meðferð öldrunar er
ekki algjör hvfld heldur örvun huga
og líkama." (Leturbreyting lækn-
anna.)
Hér hafa verið tilfærð ummæli
þriggja valinkunnra lækna um álit
þeirra á lögskipuðum starfslokum.
En nú væri áhugavert að heyra
álit sljómmálamanna á þessum
málum, því eflaust kæmi til kasta
Alþingis að §alla um þau mál.
Skyldu ekki einhveijir núverandi
eða verðandi alþingismenn hafa
áhuga á að beita sér fyrir því að
lög um starfslok verði tekin til end-
urskoðunar og gerð sveigjanlegri?
Væri nema eðlilegt að álit mikils-
virtra lækna væri lagt til grundvall-
ar og einnig höfð hliðsjón af því
hve gífurlega meðalaldur íslend-
inga hefur hækkað síðan lög um
hámarksaldur opinberra starfs-
manna voru sett fyrir 51 ári.
Höfundur er deildarstjóri ífélags-
máia- og upplýsingadeild Trygg-
ingastofnunar ríkisins.
Þórir S. Gröndal skrifar frá Flórída
Reggi og Gorbi
Það er að bera í bakkafullan
lækinn að dásama auglýsinguna og
landkynninguna mjklu, sem fundur
stórleiðtoganna á íslandi í septem-
ber hafði í för með sér. Það er varla
að maður kíki á fréttaþátt í sjón-
varpi eða hlusti á útvarp, að ekki
heyrist ýmsar útgáfur á nafninu á
borginni við Sundin: Reykjavík,
Rægjavíg, Rekkjavik, Rægeviik,
Regjaveig, Rekkivík. Næstum
tveimur mánuðum eftir hinn sögu-
lega fund, er enn verið að deila um
það, hvað raunverulega hafí verið
sagt og gert á þessari örlagaríku
helgi í Höfða.
Allur heimurinn veit, hve vel
fundurinn var undirbúinn. Fjöldinn
allur af fólki lagði þar hönd á plóg-
inn og vann nótt sem nýtan dag.
Brosandi borgarstjómarmenn
gerðu sitt, efablandnir embættis-
menn gerðu sitt, fjálglegir Qöl-
miðlamenn gerðu sitt, svipljótir
Sovétmenn gerðu sitt, bamalegir
Bandaríkjamenn gerðu sitt, spaug-
lausir stjómarmenn gerðu sitt,
luralegir lögreglumenn gerðu sitt
og glottandi gestgjafar gerðu sitt.
Semsagt, allir unnu eins og skepnur
og skiluðu sínu, nema tveir. Hveijir
voru það? Það voru kallamir, Reggi
og Gorbi!
Þegar til baka er litið, þá var
hegðun þeirra all furðuleg. Þeir
héldu allri heimsbyggðinni í spennu
heila helgi, og fjölmiðlar voru upp-
fullir af fréttum um stórkostlegan
árangur og alheimsafvopnun. Síðan
koma þeir kappamir út úr Höfða á
sunnudagskvöld, grútfúlir og með
manndrápssvip, og segja, að alit
hafí verið plat, enginn árangur hafi
náðst og enginn framhaldsfundur
verið ákveðinn.
Fljótlega þar á eftir fór að breyt-
ast tónninn, þegar embættismenn-
imir tókuað túlka hvað fram hafði
farið. Og nú söng hver með sínu
nefí. Rússar sökuðu Regga um að
hafa verið ósveigjanlegan. Þeir
sögðust hafa boðist til að henda á
hauginn öllum sínum beztu eld-
flaugum, ef Kanar vildu gera slíkt
hið sama, og ef þeir vildu hætta
við stjömustríðsáætlanir sínar.
Regga-menn könnuðust ekkert við
þessa túlkun, en sögðu, að tillögur
Gorba hefðu verið óraunhæfar og
óaðgengilegar. Hefðu þær verið
settar fram með því markmiði einu
að reyna að eyðileggja stjömu-
stríðsrannsóknimar.
Fyrst enginn virðist raunveru-
lega vita, hvað gerðist í Höfða, get
ég ekki séð, af hveiju það ætti
ekki að vera óhætt fyrir mig að
koma með mínar tilgátur um það,
hver orðaskipti þeirra leiðtoganna
hafi verið. Ekki vil ég þreyta ykkur
á að birta allar samraeður þeirra,
heldur grípa niður hér og þar.
Þeir eru búnir að heilsast átröpp-
unum, og em nú seztir niður inni
í stofu.
REGGI: „Gaman að sjá þig aft-
ur, Gorbi. Þú lítur vel út. Þér er
nú óhætt að taka ofan hattinn. Ljós-
myndaramir em famir og ég veit
vel um valbrána á skallanum. Vertu
ekkert feiminn við mig, þótt ég sé
útsendari auðvaldsins!"
GORBI: „Við emm hattamenn,
Rússar. í Moskvu em vetur harðir,
og við leiðtogamir þurfum að
standa tímum saman uppi á Kreml-
armúmum á byltingardaginn. Við
fengjum allir heilahimnubólgu, ef
við hefðum ekki höfuðföt. Þú lítur
sjálfur nokkuð vel út, Reggi, fyrir
mann kominn á áttræðisaldurinn.
Ertu í magabelti?"
REGGI: „Hvemig var uppskeran
hjá ykkur í haust? Er ekki hægt
að selja ykkur eitthvað af komvöm
á næstunni? Það em allar geymslur
að springa hjá okkur þrátt fyrir
það, að við borguðum bændum
hundmðir milljóna dollara fyrir að
draga úr ræktun."
GORBI:„Biddu fyrir þér, okkar
uppskera var ekki nærri nógu góð.
Mér dettur í hug, að kannski væri
hægt að hjálpa ykkur til að minnka
ykkar uppskem og okkur til að
auka okkar. yið skulum bara hafa
bændaskipti! Ég sendi ykkur 10.000
rússneska bændur og fæ í staðinn
jafnmarga ameríska. Það ætti að
jafna metin!"
Þeir hlógu báðir. Svo snem þeir
sér að alvarlegri málum.
GORBI: „Heyrðu Reggi, eigum
við ekki að fara að hætta þessu
vígbúnaðarkapphlaupi? Við eyðum
báðir allt of miklum peningum í
þetta. Líka get ég fullvissað þig um
það, að við höfum engan áhuga á
að leggja undir okkur Bandaríkin.
Ég veit ekki, hvað við ættum við
þau að gera. Sömuleiðis þykist ég
viss um, að þið hafíð ekki áhuga á
að ráða yfír Rússlandi. Mér sýnist
þið eiga fullt í fangi með að stýra
ykkar eigin landi. Þú ræður ekki
einu sinni yfír þinginu í Washing-
ton!“ Nú hló Gorbi einn.
REGGI: „Ég trúi því vel, að
Bandaríkin myndu verða of stór
biti fyrir ykkur kommana. Þið verð-
ið að láta ykkur nægja að leggja
undir ykkur eitthvað af smærri
löndum, en við skulum nú ekki vera
að karpa um það, en ræða frekar
afvopnunarmál. Ég legg til, að við
drögum báðir til baka eldflaugar
okkar í Evrópu."
GORBI: „Hví stoppa þar? Ég
segi burt líka með langdrægu eld-
flaugamar á landi í Rússlandi og
Ameríku!"
REGGI: „Þá er eins gott að ræða
líka eldflaugar i kafbátum og lang-
fleygar sprengjuflugvélar. Við
skulum bara leggja spilin á borðið."
Körpuðu þeir nú drykklanga
stund, en svo stakk Reggi upp á
því, að þeir tækju sér hvfld, fengju
sér kaffí og spiluðu Olsen Olsen.
Þá tóku þeir upp léttara hjal.
REGGI: „Hvemig gengur þér að
fá landsmenn þína til að minna
Vodkadrykkjuna?"
GORBI: „Álíka vel og þér gengur
að fá þína þegna til að minnka eitur-
lyfjanotkun."
Reggi var lunkinn í Olsen-keppn-
inni, og varð Gorbi þá leiður á því,
og þeir tóku aftur að ræða af-
vopnunarmálin. Kom nú í ljós, að
stjömustríðsundirbúningur
Ameríkana var mikið hom í síðu
Gorba, og lét hann það í ljós
óþvegnum orðum.
REGGI: „Þetta er bara öfund í
þér, því ykkur hefír ekki tekist að
finna út, hvemig á að skjóta niður
kjama-eldflaugar með leysigeislum
frá gervihnöttum. Þú ert bara öf-
undsjúkur!"
GORBI: „Við erum langt á undan
ykkur í geimferðum og rannsókn-
um. Okkar menn eru að byggja
risastórar geimstöðvar og dveljast
þar uppi mánuðum saman."
REGGI: „Okkar vísindamenn eru
ykkar langtum fremri og þið getið