Morgunblaðið - 14.07.1987, Blaðsíða 22

Morgunblaðið - 14.07.1987, Blaðsíða 22
22 MORGUNBLAÐIÐ, ÞRIÐJUDAGUR 14. JÚLÍ 1987 Um hvað snýst hvalveiðideilan? eftír Guðrúnu Helgadóttur Með aukinni þekkingu mannsins á umhverfí sínu hefur orðið æ ljós- ara hversu afdrifaríkt það kann að reynast ef einstakir hlekkir í lífkeðju jarðarinnar bresta. íslend- ingar hafa tekið virkan þátt í samstarfi þjóða heims um verndun lífríkisins, varnir gegn mengun landa, lofts og lagar, og þáttur íslendinga í gerð hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna var íslandi til sóma. Enda hefur enginn ágreiningur verið um sjálfsagðan þátt okkar í samvinnu þjóða um umhverfismál, fyrr en tekist hefur að gera okkur að viðundri á al- þjóðavettvangi vegna hvalveiði- málsins, sem nú sýnist komið í óleysanlegan hnút. Varla verður með sanni sagt að við þessu hafi eki verið varað á Alþingi, en ef til vill höfum við gert of lítið af því að skýra eðli málsins fyrir almenn- ingi, ogþess vegna hættir mörgum til að ruglast á aðalatriðum og aukaatriðum þess. Grein sú sem hér birtist er eilítil tilraun til skýr- ingar á málinu í heild. Hvað er Alþjóða- hvalveiðiráðið? Alþjóðahvalveiðiráðið er ekki nýleg uppfinning þrýstihópa um allan heim, eins og oft er látið í veðri vaka. Árið 1946 gerðu hval- veiðiþjóðir með sér sáttmála um skipan hvalveiða og gekk hann f gildi 10 nóvember 1948. íslending- ar tilkynntu þátttöku sfna 10. mars 1947, og hafa verið aðilar að honum æ síðan. Löngu áður höfðu menn verið uggandi um of- veiði á hvölum, og t.d. bannaði Alþingi hvalveiði íslendinga árið 1915, og nær 20 ár liðu þar til þær voru leyfðar á ný. Þá voru engir þrýstihópar viðriðnir bannið og hvorki Greenpeace né Sea Shep- hard til, og ríku frúrnar í Ameríku sem oft er vitnað til voru enn á barnsaldri. Alþjóðahvalveiðiráðið var því og er alþjóðastofnun sem starfar sjálfstætt, var upphaflega komið á fót af hvalveiðiþjóðum til að fylgjast með viðgangi hvala- stofnanna og koma í veg fyrir ofveiði, en ólíkt ýmsum hliðstæðum stofhunum starfar ráðið ekki undir yfirstjórn Sameinuðu þjóðanna vegna andstöðu nokkurra ríkja við slíkt fyrirkomulag. Fjölmargar þjóðir aðrar en hvalveiðiþjóðir eru nú aðilar að ráðinu, þar sem öllum er löngu ljóst að verndun lífríkisins er ekki einkamál einnar þjóðar fremur en annarrar, heldur sið- ferðileg skylda alls mannkyns. Hvernig starfar Al- þjóðahvalveiðiráðið? Ráðinu er skipt í þrjár starfs- deildin vísindanefnd, tækninefnd og allsherjarnefnd. Vísindanefnd ráðsins rannsakar vísindaleg gögn og upplýsingar og leggur mat sitt á það sem þar kemur fram. Vísindanefndin beitir ekki at- kvæðagreiðslu, heldur leggur fram tilmæli og greinargerðir til tækni- nefndarinnar. Þess vegna er auðvitað ekki óalgengt að menn greini á í niðurstöðum sem frá nefndinni og sérnefndum hennar koma, þar sem visindamenn telja sig vita sáralítið um háttu og lífshlaup hvalanna, þó að þeir sem alls ekkert vita telji sig þess um- komna að fullyrða að hvalastofn- unum sé í engu hætt. Tækninefnd ráðsins er fullskipað þing og það sitja sendifulltrúar aðildarríkjanna. Þar er beitt atkvæðagreiðslu og einfaldur meirihluti nægir til að vísa málum til allsherjarnefndar eða stöðva þau, en þar er endanleg ákvörðun tekin. Þegar ákvörðun er tekin í allsherjarnefnd, þarf aukinn meirihluta, eða8A atkvæða. Þannig á að vera tryggt að engar ákvarðanir verði teknar nema með samþykki yfirgnæfandi meirihluta aðildarríkjanna. Lýðræðið innan ráðsins er þó enn tryggt með því, að sé eitt- hvert aðildarríki ósátt við ákvörðun ráðsins, á það rétt á að mótmæla henni innan 90 daga. Alþjóðahvalveiðiráðið er því stofnun, sem leggur vísindalegar niðurstöður til grundvallar við ákvarðanatöku, en er ekki sam- kunda þrýstihópa. Saga hvalveiði- deilunnar Sumarið 1972 var haldin í Stokkhólmi fyrsta alþjóðaráð- stefna Sameinuðu þjóðanna um umhverfismál og tóku 113 ríki þátt í henni. Á ráðstefnunni var rætt um helstu vandamál í sam- skiptum mannsins og lífríkis jarðarinnar. Þar kom m.a. fram að nauðsyn bæri til að auka rann- sóknir á lífi hvalanna og tilmælum var beint til Alþjóðahvalveiðiráðs- ins um að það beitti sér fyrir frestun á hvalveiðum og stóraukn- um rannsóknum á hvalastofnun- um. Tilmælin hlutu ^ góðar undirtektir og fulltrúar íslands greiddu þeim atkvæði sitt. Þar með höfðu íslendingar tekið ábyrgð á viljayfirlýsingu um stöðvun hval- veiða um sinn. Á 24. ársfundi Alþjóðahvalveiði- ráðsins, sem haldinn var tveimur vikum seinna, bar hins vegar svo við að fulltrúar íslands greiddu atkvæði gegn tillögu, sem aðalrit- ari Stokkhólmsráðstefnunnar bar fram fyrir hond aðildarríkjanna, en hún var um stöðvun hvalveiða í ábataskyni í tíu ár. Hið sama gerðist á 25. ársfundi ráðsins og um árabil skipuðu íslendingar sér sSðan í hóp þeirra þjóða sem höfn- uðu frestun á hvalveiðum. Sumarið 1982 samþykkti Al- þjóðahvalveiðiráðið bann við hvalveiðum frá og með árinu 1986 og til ársins 1990, svo að tóm gæfist til rannsókna á stærð hvala- stofnanna sem. margir vísinda- menn óttuðust að væru í útrýmingarhættu. Hvalveiðiþjóð- um var þannig veittur 3V2 árs aðlögunartími þar til veiðum yrði hætt. Norðmenn, Sovétmenn og Japanir mótmæltu banninu þegar, en á alþingi íslendinga var eftirfar- andi ályktun samþykkt: „Alþingi ályktar að samþykkt Alþjóðahval- veiðiráðsins um takmörkun hval- veiða sem kunngerð var með bréfi til ríkisstjórnarinnar dagsettu 2. september 1982 verði ekki mót- mælt af íslands hálfu, en nefndin hafði til afgreiðslu þingsályktun- artillögu Eiðs Guðnasonar um að banninu skyldi mótmælt. Minni- hluti nefndarinnar lagði frarn aðra tillögu samhljóða tillögu Eiðs. At- kvæðagreiðsla fór fram með nafnakalli og samþykktu 29 þing- menn að banninu yrði ekki mótmælt, 28 að því skyldi mót- mælt. í nefndarálitum bæði minnihluta og meirihluta kemur fram vilji til að stórauka rannsóknir á hvala- stofnunum hér við land. Það var þó ekki fyrr en haustið 1984, að sjávarútvegsráðherra skipaði nefnd til að undirbúa hvernig rann- sóknunum skyldi háttað. Hinn 21. febrúar 1985, þegar nefndin hafði skilað verki sínu, fól ráðherra Ha- frannsóknarstofnun að semja áætlun um rannsóknir á hvala- stofnunum og undruðust menn nokkuð, hversu seint var af stað farið, þar sem bannið skyldi taka gildi 1. janúar 1986 eða eftir 10 mánuði. Aætlun um hvalveiðar í visindaskyni Hinn 11. apríl eða IV2 mánuði seinna skilaði Hafrannsóknar- stofhun áætlun sinni um hvalveiðar í vísindaskyni. Framkvæmdaáætl- un lá síðan fyrir í byrjun maí og samningur var gerður við Hval hf. og undirritaður 14. maí 1985, þar sem fyrirtækinu var falið að ann- ast veiðar á 80 langreyðum og 40 sandreyðum árlega meðan bannið væri í gildi undir yfirstjórn Ha- frannsóknarstofnunar. Andvirði hvalaafurðanna skyldi renna óskipt til greiðslu kostnaðar sem tengdist hvalarannsóknum en af- gangurinn ef einhver yrði skyldi renna í sérstakan sjóð, sem ekki má nota til annars en hvalarann- sókna. íslenska ríkið skal sam- kvæmt samningum ekki leggja fram fé til rannsðknanna og hugs- anlegt tap af rekstrinum er algjör- lega á ábyrgð Hvals hf. Áætlunina um árlegt veiðimagn skal endur- skoða í upphafi hvers árs. Það verður ekki annað sagt en hér hafi verið viðhöfð snör hand- tök. Fullyrt var að margir vísinda- menn hefðu unnið að áætluninni, en ekki mun stofnun eins og Nátt- úruverndarráð hafa komið mikið þar við sögu. Áætlunin fór síðan til Aiþjóðahvalveiðiráðsins, fyrst til vísindanefndarinnar að venju, en samkvæmt sáttmálanum frá 1946 á ráðið fyrst og fremst að fjalla um veiðimagn. Veruleg gagnrýni kom fram á áætlunina í vísinda- nefndinni og undirnefndum hennar, sem fjalla um hinar ýmsu stofntegundir, og töldu margir að óþarft væri að veiða svo mikið magn, þegar væru til sýni sem nægðu til rannsókna, og áhuga- verðara væri að leggja áherslu á talningu á lifandi dýrum. Heimild til veiða í rannsóknarskyni var samkvæmt hcnni, en hér þótti ýmsum að um of mikið magn væri að ræða. Þá var minnst á hugsan- lega hagsmunaárekstra við fyrir- tækið sem veiðina átti að annast hér. Þá bentu menn á að í hafréttar- sáttmála Sameinuðu þjóðanna væru skýr ákvæði um flökkustofna sjávardýra og eru hvalir þar sérs- taklega taldir. Segir þar að aðild- arrikin skuli vinna saman að verndun sjávardýra og í samvinnu við alþjóðastofhanir að verndun hvalastofnanna. (64., 65. og 120. gr. hafréttarsáttmálans.) Hvalirnir eru þannig teknir sérstaklega fyrir vegna þess að þeir ferðast um heimsins höf, svo að engri þjóð er auðvelt að eigna sér stofnana. fslensk stjómvöld hirtu ekkert um athugasemdir vísindanefndar- innar og veiðarnar hófust. Á fundi Alþjóðahvalveiðiráðsins í Malmö í maí 1986 komu fram athugasemdir við fjármögnun veið- anna. Menn höfðu ekki gert sér ljóst að veiðarnar yrðu stundaðar í ábataskyni og rannsóknirnar fjár- magnaðar með sölu afurða. Eftir harða orrahríð var samþykkt álykt- un um að íslendingar nýttu 51% afurðanna af veiddu hvölum innan- lands, en veitt heimild til að flytja Guðrún Helgadóttir „Getur þjóðin ekki ver- ið án tekna af hvalaaf- urðum? Á síðasta ári voru útf lutningstekjur fyrir þessa vöru 185 milljónir, en fyrir allan útf lutning okkar f en- gust 45 milljarðar. Svarið hlýtur að vera nei. Er slíkt atvinnu- leysi í landinu að ógerlegt væri að finna starfsmönnum Hvals hf. önnur störf ef hval- veiðum yrði hætt? Hrædd er ég um að svarið yrði aftur nei. Hins vegar er dagljóst að Kristján Loftsson á hagsmuna að gæta, en undarlegt má teljast að ríksstjórnin setji þá æru sinni og hagsmun- um þjóðarinnar of ar." 49% á eriendan markað. Þetta leyfi var veitt í samræmi við ákvæði í sáttmálanum frá 1946 um að veiði- þjóðir nýtí þau dýr sem veidd eru. Viðskiptaörðugleikar vegna veiðanna Snemma árs 1986 fóru að ber- ast fregnir um að helstu kaupendur hvalaafurða okkar, Japanir, myndu e.t.v. ekki halda þeim viðskiptum áfram meðan á hvalveiðibanninu stæði af ótta við að glata með því fískveiðiréttindum sínum innan bandarískrar lögsögu. Japanir áttu um þetta leyti í málaferlum í Bandaríkjunum um gildi svokall- aðra Packwood/Magnuson-laga, en þau heimila Bandarfkjamönnum að beita viðskiptabanni á þjóðir sem stofna dýrategundum í útrým- ingarhættu. Þeir kváðust banna innflutning á hvalaafurðum íslend- inga til Japans ef til greina kæmi að Bandaríkjamenn beittu áður- nefndum lögum vegna innflutn- ingsins. Niðurstaða málaferlanna varð sú að forseti Bandaríkjanna hefði nokkurt svigrúm í hverju tilviki til að beita viðskiptabanni, svo að engin yfírlýsing kom frá Japönum að sinni um kaup á hvalaafurðum frá íslandi. En samningar létu á sér standa, og augljóst var að þeir héldu að sér höndum. Snemma á þessu ári fór svo sending af hvalkjöti áleiðis til Jap- ans, og er öllum í fersku minni hvernig fyrir þeirri sendingu fór í Hamborg. Samkvæmt samningi milli Efnahagsbandalagsrfkjanna er óheimilt að fiytja um hafhir aðildarríkjanna afurðir af dýrum sem taldar eru í útrýmingarhættu, og kjötið var sent aftur heim tií íslands. Spyrja mætti hvort við- skiptaráðuneytið hafí enga vitn- eskju haft um þennan samning þegar það veitti útflutningsleyfíð, en við því var engin svðr að hafa á þeim bæ. Síðustu atburðir í þessu vandræðamáli Ársfundur Alþjóðahvalveiðir- áðsins var enn haldinn í Bournemo- uth í júní sl. og nú harðnaði leikurinn. Ástralíumenn lögðu fram tillögu þess efnis að hvalveið- ar Islendinga samræmdust ekki samþykktum ráðsins um undan- þágu til hvalveiða í vísindaskyni. Framkvæmdahluti tillögunnar var samþykktur með atkvæðum 16 þjóða, 6 voru á móti og 9 sátu hjá. Inngangur tillögunnar var samþykktur með 19 atkvæðum, 4 voru á móti og 8 sátu hjá. Fulltrú- ar Islands höfðu lagt fram tillögu um að frestað yrði að fjalla um vísindaáætlunina til næsta fundar, þar sem Bandaríkjamenn höfðu fengið samþykkt að um hana færi fram atkvæðagreiðsla. Tillaga ís- lendinga var felld. Það kom íslendingunum á fund- inum eflaust á óvart hversu lítinn stuðning málfutningur þeirra' hlaut. Halldór Ásgrímsson sjávar- útvegsráðherra lét enda skapið hlaupa með sig í gönur, og hafði í frammi hótanir um að íslendingar segðu sig úr Alþjóðahvalveiðiráð- inu. Skynsamur maður eins og ráðherrann hefði þó átt að vita, að hann hefur ekkert umboð tií að rjúfa gerða alþjóðasamninga, og auk þess mundi úrsögn úr ráð- inu á engan hátt bjarga okkur úr þessum leiða vanda. í þeirri stöðu sem málið er nú stendur þetta eftin Orðstír íslend- inga í umhverfísmálum hefur beðið hnekki sem örðugt verður að hreinsa okkur af. Virðing manna fyrir vilja íslendinga til að halda gerða samninga við aðrar þjóðir hefur dofnað svo að um munar. Og loks hefur miklum viðskipta- hagsmunum þjóðar okkar verið stefnt f hættu sem menn þora tægast að horfast í augu við. Ástæða alls þessa er sú stað- reynd að íslendingum hefur ekki tekist að fá þjóðir heims til að skilja nauðsyn þessa hvaladráps og þær telja hvalveiðar íslendinga ekki samræmast stefnu Alþjóða- hvalveiðiráðsins sem mörkuð var 1982. Hverra hagsmuni er um að ræða? Getur þjóðin ekki verið án tekna af hvalaafurðum? Á síðasta ári voru útflutningstekjur fyrir þessa vöru 1985 milljónir, en fyrir allan útflutning okkar fengust 45 millj- arðar. Svarið hlýtur að vera nei. Er slíkt atvinnuleysi í landinu að ógerlegt væri að finna starfsmönn- um Hvals hf. önnur störf ef hvalveiðum yrði hætt? Hrædd er ég um að svarið yrði aftur nei. Hins vegar er dagljóst að Kristján Loftsson á hagsmuna að gæta, en undarlegt má teljast að ríksstjórnin setji þá æru sinni og hagsmunum þjóðarinnar ofar. Þjóðin á rétt á að fá skýringu á þessu mati á hagsmunum. Það er löngu Ijóst að þvermóðska íslenskra stjórnvalda Ieiðir ekki til neins. Deilan um hvalveiðarnar er töpuð fyrir íslendinga og engin leið út úr henni nema að hætta hvalveiðum svo lengi sem bannið er í gildi. íslendingar eru ekki ein- ir í heiminum og kjánaleg þjóð- remba sem gripið hefur verið til, lítillækkar okkur aðeins f augum umheimsins. Við getum hinsvegar lagt stóran skerf til umhverfísmála með rannsóknum á lifandi hvölum í hafínu kringum landið. Hinir nýju ráðherrar í ríkis- stjórninni eru ekki til einskis þangað komnir ef þeim tekst að koma vitinu fyrir sjávarútvegsráð- herra þjóðarinnar f þessu máli. Höfundur er ehm ufalþingis- miinmim AJþýðubandalags fyrír Reykjiivlkurkjördæmi.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.