Morgunblaðið - 07.04.1993, Qupperneq 15

MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 7. APRIL 1993
15
beiti þeim í árásarskyni í hita leiks-
ins og þá gjarnan undir áfengis-
áhrifum. Af 453 tilkynntum lík-
amsmeiðingatilvikum til lögregl-
unnar í Reykjavík á árinu 1991,
voru hnífatilvik 11, eða í 2,4% til-
vika, og þar af voru hnífsstun'gur
í 6 tilvikanna. Fækkun hnífatilvika
á milli áranna 1989 og 1991, lætur
nærri að vera 45%. Slík umfjöllun
getur því verið hættuleg og til þess
fallin að fjölga alvarlegri ofbeldis-
verkum. Það sýndi sig á tímabili
að ýkt umfjöllun í ijölmiðlum um
ofbeldisverk í miðborg Reykjavíkur
fjölgaði þar fólki sem þekkt er af
ofbeldisverkum og þannig stuðlar
röng umfjöllun að meira ofbeldi.
Umfjöllun hins vegar um að lög-
reglan væri með aukna löggæslu
og eftirlitsmyndavélar í miðborg-
inni og myndi taka þá aðila úr
umferð sem þekktir eru af ofbeldis-
verkum, ef þeir sýni sig í því að
vera að áreita aðra eða séu að
stofna til slagsmála, gerði það að
verkum að þetta vandræðafólk
hætti að leggja leið sína í miðborg-
ina um helgar.
Einnig hefur lögreglunni í sam-
vinnu við félagsmálayfirvöld tekist
að skapa jákvæðari umræðu í fjöl-
miðlum um að ofbeldisverk séu
neikvæð háttsemi og það hefur
skapað hugarfarsbreytingu meðal
ungmenna um neikvæðar hliðar
afbrota. Þetta hefur stuðlað að
fækkun ofbeldisbrota unglinga á
síðustu árum.
3. Mikil aukning hefur orðið á
framboði ofbeldiskvikmynda, bæði
í sjónvarpi og á myndböndum. Of-
beldisatriðin eru einnig sífellt að
verða grófari.
Á síðustu áratugum hefur orðið
mikil aukning á sýningum ofbeldis-
kvikmynda. Sú breyting hefur orð-
ið frá því sem áður var, þegar fólk
sá ekki ofbeldisatriði nema fara í
kvikmyndahús, að nú er ofbeldið
orðið fjölskylduvinur og jafnvel
uppeldisþáttur, enda komið inn á
flest heimili í formi sjónvarps-
mynda eða myndbanda. Ofbeldi er
þar með orðinn „eðlilegur" þáttur
í þjóðlífinu.
Þekkt eru slæm áhrif ofbeldis-
kvikmynda t.d. á unglinga og jafn-
vel einnig á þá sem eldri eru, þar
sem þeir fá innrætingu um að of-
beldi sé eðlilegt, karlmannlegt og
síðast en ekki síst hættulítið eða
hættulaust og að nánast sé bara
um leik að ræða að ráðast á fólk
og misþyrma því. Einnig má nefna
að hjá lögreglunni í Reykjavík er
vitað um mörg dæmi þess að bíó-
myndir hafi orðið kveikjan að sams-
konar eða svipuðum verknaði í
raunveruleikanum. Auk þess sem
óbein áhrif slíkra mynda geta leitt
til minni virðingar og brenglaðs
viðhorfs til lífs og lima annarra
þegar til lengri tíma er litið. Það
er tæplega tilviljun, að á því tíma-
bili sem ofbeldisatriðin í kvikmynd-
unum verða grófari og ofbeldið
færist nær fólki í formi sjónvarps
og myndbanda, breytist einnig
mynstur raunverulegs ofbeldis í þá
veru að verða sífellt grófara og til-
efnislausra og að árásaraðilar geta
síður en áður gefið skýringu á at-
hæfi sínu.
Lokaorð
Þegar ofbeldisbrot eru skoðuð,
er ljóst að margir tengja þau ekki
afbrotaháttsemi eins og t.a.m.
þjófnaði og að það er ekki endilega
forherti glæpamaðurinn sem þau
fremur, heldur einnig hinn dagfars-
prúði maður, sem dags daglega
sýnir meðbræðrum sínum fyllstu
tillitssemi. Það þarf því sameigin-
legt átak okkar allra til að stemma
stigu við þessum vágesti í lífi okk-
ar. Með því að sýna andvaraleysi
erum við ekki bara að sætta okkur
við ástand, sem við þurfum ekki
að búa við, heldur erum við að
samþykkja þróun til enn frekara
og harðara ofbeldis. Er það sú ar-
fleið sem við erum tilbúin að færa
afkomendum okkar?
Grein þessi er gerð í samvinnu við Landlæknis-
embættið í tilefni af ?. apríl 1993, sem er alþjóð-
legur baráttudagur gegn ofbeldi.
Höfundur er yfirlögregluþjónn í
Reykjavík.
Ofbeldi
eftir Magnús
Sigurðsson
í tilefni af „Alþjóða heilbrigðis-
deginum" þann 7. apríl 1993,
„World Health Day“ hefur verið
ákveðið af heilbrigðisyfirvöldum
pg að tillögum „Slysavarnaráðs
íslands“ að tileinka þema dagsins
ofbeldi.
Á tímum styijalda milli ríkja,
stjórnmálafylkinga og trúflokka
hefur ofbeldi verið framfylgt í rík-
um mæli. Daglega heyrum við
fréttir, að karlmenn hafí verið
hnepptir í fangelsi, verið pyntaðir
og sumir drepnir af andstæðingum
sínum. Konur hafa sætt illri með-
ferð, verið sveltar, pyntaðar,
nauðgað og orðið að ganga með
börn böðla sinna. Daglega heyrum
við einnig um árásir á einstakl-
inga, sem hafa verið rændir, beitt-
ir líkamlegu valdi ogjafnvel drepn-
ir. Og nú nýlega hafa slíkir of-
stopamenn farið að myrða börn
sér til skemmtunar. Því vaknar sú
spurning: Fer heimur versnandi
eða er mannleg ónáttúra alltaf
söm við sig? Verður lítilmagninn
eða andstæðingurinn réttlítill eða
réttlaus gagnvart þeim, sem eru
á annarri skoðun eða verða af til-
viljun (?) á vegi slíkra ofbeldis-
manna. Eru menn í nútíma þjóðfé-
lagi orðnir það siðblindir, að það
gildi sem áður var notað til réttlæt-
ingar baráttuaðferðar, „að til-
gangurinn helgi meðalið“. Heims-
styrjöldin síðari og raunar ýmis-
legt, sem síðan hefur gerst, bend-
ir til þess, að mannkynið hafí ekki
þroskast í siðferðilegu tilliti, svo
að álita verður að við séum sið-
lausari nú en áður. Þó hefur lík-
lega aldrei áður verið barist jafn
mikið á móti pyntingum og alls
kyns ofbeldi, en einmitt á síðustu
árum, svo að ætla má að viss þró-
un og þroski ætti að eiga sér stað.
Nú viljum við öll hafa ákveðið
frelsi og erum fús til þess að berj-
ast fyrir því eða viðhalda því. En
eigum við að vinna að því með
ofbeldi? Því svara ég neitandi. Ef
við athugum nú hina ýmsu þætti
ofbeldis í daglegu lífí, þá koma
fyrst upp í hugann líkamsárásir á
einstaklinga, á heimilum,
skemmtistöðum eða utanhúss. Oft
finnst þeim, sem fyrir árásinni
verða, að sér sé misþyrmt að
ástæðulitlu eða -lausu. Þá má
nefna ofbeldi á börnum á heimil-
um, í skóla eða á götunni. Þá einn-
ig á konum, bæði barsmíðar og
nauðganir. Þá má nefna ofbeldi í
umferðinni, umferðarreglur ekki
virtar og sá sem brýtur þær setur
sjálfan sig og aðra í lífshættu með
breytni sinni. Þá er að nefna hið
andlega ofbeldi, t.d. einelti í skól-
um eða á vinnustað. Þar verður
einhver einstaklingur tekinn fyrir
af hópi manna, vegna þess að
hann hugsar öðruvísi, hann er
öðruvísi í útliti og hefur önnur
áhugamál en aðrir í félagshópnum.
Hann er þá beittur andlegri kúgun
og jafnvel líkamlegu ofbeldi af
hinum, sem ekki vilja skilja eða
virða það, að alltaf séu til einstakl-
ingar, sem falla út úr hinum hefð-
bundna ramma, án þess þó að
valda mikilli röskun á umhverfínu
að öðru leyti.
Eftir þeim upplýsingum, sem
mér hafa borist hefur fjöldi ofbeld-
istilfella (skráðra) ekki aukist til
muna, heldur hefur orðið aukning
á þunga meiðsla þeirra, er fyrir
líkamsárásunum verða. Helstu
aðferðir böðlanna eru barsmíðar á
höfuð, bol og útlimi, síðan spörk
og jafnvel hnífsstungur. Hvað
kemur til að grimmd árásara-
manna hefur aukist svona, að
fómarlambið má þakka fyrir að
verða ekki drepið? Hefur siðferðis-
vitund vor hrakað svona alvarlega,
að einstaklingurinn má þakka guði
fyrir að halda lífi ef á hann er
ráðist? Áður fyrr var álitið nóg
að gera út um hatrammar deilur
með barsmíðum, en nú virðist út-
lend tíska ráða í þessu sem öðru.
Á þessari fjölmiðlaöld, þar sem
fréttir berast oft á dag um ofbeld-
isatburði úti í heimi, ættum við
Magnús Sigurðsson
„Þó hefur líklega aldrei
áður verið barist jafn
mikið á móti pyntingum
og alls kyns ofbeldi, en
einmitt á síðustu árum,
svo að ætla má að viss
þróun og þroski ætti að
eiga sér stað.“
að vera fær um að forðast slíkt.
En fréttir af ofbeldi í útvarpi og
ofbeldismyndir í sjónvarpi virðast
frekar slæva siðferðisvitundina
fyrir slíku en hitt. Þetta er eins
og augiýsingar, sem seitlast inn í
vitundina með sífelldum endur-
tekningum, þannig að einstakling-
urinn er hættur að skynja hætt-
una, sem felst í þessari sefjun. Sú
neikvæða frétt barst fyrir
skömmu, að ofbeldiskvikmynd hafí
fengið Óskarsverðlaunin í ár. En
hins vegar barst önnur frétt já-
kvæð frá Bandaríkjunum, að CBS-
sjónvarpsstöðin ætli að virða nið-
urstöður skoðanakannana, þar
sem 72% voru því fylgjandi að
setja mjög þröngar skorður á sýn-
ingar ofbeldiskvikmynda. Almenn-
ingur þar hefur nú fengið sig
fullsaddan af alls kyns ofbeldi í
kvikmyndum.
Það er staðreynd, að allur agi
hefur minnkað á undanförnum
áratugum hér á landi, svo að við-
kvæðið í dag hjá mörgum mannin-
um er það, að þetta eða hitt skipti
engu máli. Víst skiptir það máli,
hvort farið sé að réttum siðferðis-
reglum. Til eru tvenns konar sið-
ferðisreglur, boð og bönn. Boðin
eru fyrirmæli um eitthvað, sem
menn eiga að gera. Bönnin ákveða
hins vegar, hvað ekki má gera.
Það er því mikilsvert, að menn
geri greinarmun þar á. Boð gæti
verið að bjarga mannslífi, en bann
væri að skaða eða svipta mann
lífi. Til þess að við getum snúið
þessari óheillavænlegu þróun við,
þ.e. agaleysinu, verðum við að
hjálpast að eða stuðla að ákveðn-
um agareglum í þjóðfélaginu.
Heimilin, skólarnir og vinnustað-
irnir verða að hjálpast að, að
mynda og viðhalda jákvæðum aga
til þess að auðvelda öll samskipti
einstaklinganna.
Við viljum öll hafa frelsi, en
öllu frelsi fylgja takmarkanir. Við
getum nefnt smá dæmi: Tveir
menn ganga eftir gangstétt í
gagnstæða átt. Annar þeirra
sveiflar göngustaf og er þeir
mætast er hann næstum búinn að
slá í nefíð á hinum manninum. Þá
segir sá er þótti sér ógnað: „Þetta
megið þér ekki gjöra.“ Þá svarar
göngustafsmaðurinn: „Erum við
ekki fijálsir menn í fijálsu landi?“
„Jú,“ svarar hinn. „En frelsi þitt
endar þar sem nefið á mér byij-
ar.“ Við skulum virða frelsi ein-
staklingsins, en hafa það í huga
„að það sem þér viljið ekki að
aðrir gjöri yður, skuluð þér heldur
ekki og öðrum gera.“ Við skulum
því vera samtaka í að móta já-
kvætt viðhorf gagnvart aga. Sá,
sein ekki kann að hlýða, getur
hvorki stjórnað sjálfum sér eða
öðrum. Sjálfsagi er kostur, en
ekki löstur. Keppum að því að
móta hér á landi agað þjóðfélag,
þar sem ofbeldi og kúgun verða
að sjálfsögðu útilokuð. Þá höfum
við gengið götuna til góðs fram
eftir veg.
Höfundur er læknir og fulltrúi í
Slysavarnaráði íslands.
Ofbeldi
eftir Brynjólf
Mogensen
Nær daglega er á einhvern hátt
Ijallað um ofbeldi í fjölmiðlum og
virðist umfjöllunin heldur hafa auk-
ist á undanförnum árum. Sumir
telja að ofbeldi verði æ algengara
og að áverkamynstrið hafi breyst.
Hvað er ofbeldi? Hvað orsakar of-
beldi? Er leið til úrbóta?
Hvað er ofbeldi?
Ofbeldi getur verið margs kon-
ar, bæði andlegt og líkamlegt, en
oft fer hvort tveggja saman. Of-
beldi kemur fyrir í einhverri mynd
í öllum stigum þjóðfélagsins. Það
getur verið allt frá löðrungi á heim-
ili ætluðum til hlýðni, einelti í skóla,
árás og meiðsl á skemmtistað eða
götu, til kynferðislegrar misnotk-
unar eldri sem yngri.
Hvað orsakar ofbeldi?
Því er vandsvarað hvað orsakar
ofbeldi. Ástæðurnar eru margar.
Það hefur löngum verið sagt að
ofbeldi leiði af sér ofbeldi. Það er
enginn nýr sannleikur að barn sem
elst upp við ofbeldi hlýtur oft að
líta á ofbeldi sem nánast eðlilegan
hlut, og því eðlilegt að barnið verði
árásargjarnt. Þannig leiðir eitt af
öðru. Einnig er vaxandi vísbending
um að kvikmyndir og sjónvarp eigi
þátt í auknu ofbeldi. Það er stað-
reynd að börn horfa mikið á afþrey-
ingarefni. Virðist mér ekki ólíklegt
að breytt áverkamynstur, svo dæmi
sé tekið, megi að hluta rekja til
hvernig fyrirmyndirnar úr kvik-
myndahúsunum eða í sjónvarpi
haga sér.
Áverkar eftir ofbeldi
Þolendum með áverka eftir of-
beldi hefur fjölgað á síðustu árum.
Á slysadeild Borgarspítalans komu
árið 1991 tæplega tvö þúsund
manns vegna áverka eftir ofbeldi.
Tvöföldun hefur orðið á alvarlegu
ofbeldi á síðastliðnum tíu árum og
að auki hefur áverkamynstrið
breyst. Innlögnum vegna andlits-
áverka hefur fækkað verulega,
meðan brotum, kviðarhols- og kyn-
færaáverkum hefur fjölgað að
sama skapi.
Við hvaða aðstæður á ofbeldi
sér stað?
Karlar eru þolendur líkamlegs
ofbeldis í þremur af hveijum fórum
tilfellum en konur eru ijórðungur
þeirra sem leita til slysadeildar
vegna áverka eftir ofbeldi. I lang-
flestum tilvikum er árásaraðilinn
karlmaður. í helmingi tilvika er
árásaraðili ókunnugur og virðist
um þriðjungur alls ofbeldis hafa
átt sér stað að tilefnislausu sam-
kvæmt lýsingum þolenda. Algeng-
ast er ofbeldi við eða á skemmti-
stað en næstalgengast heima fyrir.
Árásaraðili er oftast yngri en þrít-
ugur og að mati þolenda oftar en
ekki miðlungi eða mikið drukkinn.
Meirihluti þolenda hafði sjálfur
smakkað áfengi, þar af flestir
drukkið meira en tvö glös. Ofbeldi
á sér stað um helgar og frá mið-
nætti til morguns. Þeir sem gátu
Brynjólfur Mogensen
„Það er ekki viðunandi
að á slysadeild þurfi að
leita hátt í tvö þúsund
manns á ári vegna
áverka eftir ofbeldi.“
gefíð skýringu á ofbeldinu nefndu
helst minni háttar deilur, stimping-
ar við dyraverði, heimiliseijur,
ásamt vandræðum í ástamálum
auk nágrannaerja. Nokkrir slasast
við milligöngu og sáttatilraunir.
Er leið til úrbóta?
Við verðum að fínna leið til úr-
bóta. Það er ekki viðunandi að á
slysadeild þurfi að leita hátt I tvö
þúsund manns á ári vegna áverka
eftir ofbeldi og að tvöföldun hafi
orðið á alvarlegum áverkum eftir
ofbeldi á síðastliðnum árum. Jafn-
framt virðist sem meiðslamynstrið
sé að færast yfír á alvarlegra stig,
þ.e. að menn virðast ekki hætta
þegar andstæðingurinn liggur,
heldur gefa áverkar til kynna að
líka sé sparkað í andstæðinginn
liggjandi.
Fyrirbyggjandi starfsemi sýnist
mér mun skynsamlegri og betri
leið til þess að minnka ofbeldi í
nánasta umhverfí bamsins en
strangar aðhaldsaðgerðir eftir að
einstaklingurinn er orðinn fullmót-
aður. Ein leið til þess að ná árangri
er aukin foreldrafræðsla, aukin
áfengisfræðsla, aukin fræðsla í
heilbrigðis- og menntakerfinu
ásamt stóraukinni fræðslu barna
um ofbeldi og afleiðingar ofbeldis.
Nauðsynlegt er að styrkja fjöl-
- skylduböndin og stuðla að aukinni
meðvitund um ofbeldi í þjóðfélag-
inu. Þá sem verða vísir að endur-
teknu ofbeldi verður að endurhæfa
og kæmi m.a. þegnskylduvinna vel
til greina ásamt öðrum nauðsynleg-
um aðgerðum.
Niðurlag
Ofbeldi virðist mjög algengt og
tvöföldun hefur orðið á alvarlegra
ofbeldi á síðastliðnum áram. Er þá
ótalinn sá hópur fólks sem býr við
andlegt ofbeldi og þeir sem eru
beittir kynferðislegri misnotkun.
Ástæður fyrir ofbeldi eru mjög
margvíslegar og engin ein leið til
úrbóta. í flestum tilfellum myndi
stóraukin fræðsla og meiri þjóðfé-
lagsleg meðvitund um ofbeldi bæta
ástandið.
Höfundur eryfirlæknir á
slysadeild Borgarspítalans.