Morgunblaðið - 07.04.1993, Page 16

16
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 7. APRIL 1993
eftir Pétur Pétursson
Um þessar mundir er efnt til fjör-
ugrar umræðu um stöðu og starf-
semi Ríkisútvarpsins, hlutverk þess
i nútíð og framtíð. „Að fortíð skal
hyggja er framtíð skal byggja,"
segir fornt máltæki .. .
Allt frá fyrstu dögum Ríkisút-
varpsins hafa flokkadrættir og eijur
einkennt umræður þings ög þjóðar
um starfsemi stofnunarinnar. Al-
kunn eru ummæli skapríkrar konu
er kvað fast að orði í upphafi út-
varpsaldar. Hún sagði: „Ég ætla
að kaupa mér útvarpsviðtæki bara
til að skrúfa fyrir helv... hann Jón-
as.“ Hvort frúin átti við Jónas Þor-
bergsson útvarpsstjóra eða Jónas
Jónsson frá Hriflu dómsmálaráð-
herra var ekki ljóst, en það gat
verið hvor þeirra sem var, því á
þeim stóðu spjótalög og atgeirar
sungu á þili.
Þeir sem fylgst hafa með þróun
útvarps um meira en hálfrar aldar
skeið telja sig e.t.v. hafa eitthvað
til mála að leggja þegar rætt er um
ný útvarpslög.
Með vaxandi verkaskiptingu, sér-
hæfingu, flóknum og margháttuð-
um tækjabúnaði er stofnunum
mörgum hætta á því, sem jafna
mætti til þess, sem nefnt er landrek
á jarðskorpunni. Með deildaskipt-
ingu stofnana þar sem fáir starfs-
menn hafa áður haft náið samband,
breikkar bilið og gliðnar. Ofvöxtur
hleypur í ýmsar aðgangsfrekar
deildir, en aðrar rýrna og skreppa
saman eða logast útaf og týna
tölunni. Um ýmsar deildir eru höfð
stór orð og heitstrengingar í hey-
renda hljóði, en minna verður úr
framkvæmdum. Nefna má dæmi
úr sögu Ríkisútvarpsins. Engin mun
sú stofnun hérlend, sem átt hefír
þess betri kost en Ríkisútvarpið,
að koma upp bókasafni starfsmönn-
um sínum og dagskrárgerðarmönn-
um til afnota og skrifstofum sínum
til veggjaprýði. Nú þarf eigi að
kúldrast i kytrum né kreppast í
kör. Sextán þúsund fermetra gólf-
flötur í Efstaleiti stendur til boða.
Það hefðu bændur kallað rösklega
hálfan annan hektara, en trúmenn
og guðfræðingar dagsláttur drott-
ins, og það hátt á þriðju, ef vel er
að gáð. Það er alþjóð kunnugt og
lýðum ljóst að Ríkisútvarpið hefir
jafnan talið sig eiga að fjalla um
bókmenntir. Minnisstæðir eni þætt-
irnir „Bækur og menn“, „Á bóka-
markaðnum", lestur úr ljóðabókum
og hvað þeir hétu allir þættirnir,
sem skreyttu sig með bókmennta-
heiti.
Nú mun liðin hálf öld, fimmtíu
ár, síðan Helgi Hjörvar skrifstofu-
stjóri bar fram tillögu um það á
fundi útvarpsráðs að Ríkisútvarpið
kæmi á fót bókasafni til afnota
vegna útvarpsdagskrár. Tillaga
Helga var samþykkt einróma enda
valinkunnir áhugamenn um sögu
og bókmenntir jafnan fulltrúar í
ráðinu. Má þar nefna Jón Eyþórs-
son, Pálma Hannesson, Magnús
Jónsson, Valtý Stefánsson, Einar
Olgeirsson, Pál Steingrímsson,
Árna Jónsson frá Múla o.fl. Vil-
hjálmur Þ. Gíslason var þá bók-
menntaráðunautur útvarpsins. *
í hópi starfsmanna var um þess-
ar mundir ötul og atorkumikil kona
af ætt eins kunnasta bókasafnara
sem þjóðin hefir alið. Valgerður
Tryggvadóttir frá Laufási er komin
af Jóni Borgfirðingi er safnaði
handritum og bókum fyrir Jón Sig-
urðsson forseta. Valgerður gegndi
starfi auglýsingastjóra. Hún tók sér
fyrir hendur að safna bókum, sem
útvarpinu bárust, skrásetja þær og
raða snoturlega í trausta skápa.
Þetta starf tók Valgerður að sér á
vegum starfsmannafélags og sá um
útlán. Var það gert án nokkurra
tengsla við fyrrgreinda samþykkt,
ismeyjar," sagði hann - á svipuðum
aldri. Og það tókst vinátta með
okkur sem entist meðan allir lifðu.
Gunnar Hjörvar var jafnaldri minn
og er, við erum bekkjarbræður.
Þormóður og Egill fylgdu elsta
bróður sínum og Guðrún var elsta
dóttirin, Valgerður systir mín, elsta
systir mín, og Guðrún eru jafnöldr-
ur. Og svo fylgdi auðvitað Solveig
þessum leikflokki og lék þar stórt
hlutverk, bæði úti í Bíóporti og inni
í glerportinu og leyndardómsfullum
göngum sem alls staðar voru fyrir.
Solveig hét Lobba, og þótti svo
merk persóna að hún var höfð sem
forskrift í skriftarhandbókinni sem
Helgi Hjörvar gaf út á þessum
árum, í staðinn fyrir Morten Han-
sen. Þar stóð á blaðsíðu 3, minnir
mig, kannski að það hafí verið 4:
„Lobba kom á loðnum skóm úr
Lundúnaveldi."
Útvarpsmenn syngja undir stjórn Páls ísólfssonar. Emil Björnsson, fréttamaður, Þorkell innheimtumað-
ur, Sigrún Gísladóttir, tónlistardeild, Hermann Guðmundsson, Helgi Hjörvar skrifstofustjóri útvarps-
ráðs, Skúli Þorbergsson, innheimtumaður, Sigurður Þórðarson tónskáld og skrifstofustjóri, Kristinn
Ármannsson yfirkennari (kenndi dönsku í útvarpi), Magnús Jónsson, guðfræðiprófessor, formaður út-
varpsráðs um skeið, Sigurlaug Jónsdóttir, útvarpssljórafrú, Einar Jónsson þýskukennari, Jónas Þorbergs-
son útvarpsstjóri, Guðrún Reykholt, Sigríður Bjarnadóttir gjaldkeri, Þórleif Norland skrifstofu útvarps-
ráðs, Valgerður Tryggvadóttir auglýsingastjóri, séra Sigurður Einarsson.
geta þess að Seðlabankinn, stórvirk
stofnun, sem engan þarf að spyrja
ráða um útgjöld, hefir í kyrrþey og
án áreynslu komið sér upp bóka-
safni sem telur rösklega 60 þúsund
bindi.
Spyija má: Er ekki kominn tími
til þess að Ríkisútvarpið framkvæmi
tillögu Helga Hjörvar, sem sam-
þykkt var á fundi útvarpsráðs fyrir
hálfri öld?
Svo sem fara má nærri gekk á
ýmsu um samkomulag stjórnenda
Ríkisútvarpsins á þessum árum og
mætti nefna ýmis dæmi um það.
Til fróðleiks fylgja kaflar úr við-
tölum er undirritaður átti við starfs-
menn í tilefni af því að öld var lið-
in frá fæðingu Helga Hjörvar. Þar
kemur fram sitthvað er varpar ljósi
á starf Ríkisútvarpsins á fyrri árum.
Viðtal Péturs við Jón Múla
Pétur: Mér leikur hugur á að
heyra þig segja frá Helga Hjörvar.
Ég hef fýrir satt að þú hafir verið
heimagangur hjá honum.
Jón Múli: Það hét Bíó hjá okkur.
Ef maður talar eins og undrabarn
þá væri hægt að segja: Ég byijaði
að þekkja Helga Hjörvar þegar ég
var fjögurra áfa, og gekk bara
nokkuð vel.
En við komum frá Vopnafirði
þegar ég var smástrákur og foreldr-
ar mínir leigðu þá í Bröttugötu 6,
næsta húsi fyrir ofan Fjalaköttinn,
sem hét Bíó. Ég man ekki eftir að
hann hafi verið kallaður Pjalakött-
urinn. Og þar voru æskumenn, eins
og húsbóndinn í Aðalstræti 8 hefði
kallað okkur - „æskumenn og yng-
Þarna var heimatilbúinn leikvöll-
ur, ekki kannski fótboltavöliur, það
var gamla Bíóportið og það var inn-
byggt port með gleri yfir í Fjala-
kettinum. Þarna var hægt að vera
allan ársins hring að leika sér í
undarlega samansettu húsi, eins og
þessi gamli Fjalaköttur var.
En Helga sjálfum kynntist ég
auðvitað ekki mikið á þessum árum,
frekar þá Rósu konu hans, því að
hún tók öllum krökkum vel, ekki
bara sínum eigin heldur líka öllum
hinum og kunni aðferðir að gera
okkur gott - einfaldar: Rúgbrauð
með kæfu og te klukkan fjögur,
eins og hver vildi. Síðan hefur mér
alltaf þótt te nokkuð gott, ég er enn
að sulla í tei alltaf á hveijum
morgni.
En Helga kynntist maður dálítið
öðruvísi með tímanum. Eftir að við
vorum flutt úr Bröttugötunni þá
hélt þessi vinskapur áfram. Okkar
fjölskylda, Árni frá Múla og Ranka
í Brennu, þau voru nefnd „familien
pá fuld fart“ upp á dönsku. Það var
verið að flytja um allan bæ alltaf
vor og haust, ef ekki út á land og
heim aftur. Og ég var eiginlega
með annan fótinn í Bíói alltaf, sem
sagt í Fjalakettinum heima hjá
Helga Hjörvar og hans fólki, alveg
þangað til ég var tíu ára. Og þá
smám saman kynntist maður Helga
Hjörvar dálítið óþægilega og
skemmtilega.
Það fór oft svoleiðis á kvöldin
að strákum eins og mér þótti ekki
taka því að fara heim í mat klukk-
an sjö og borðaði þá með fjölskyldu
Helga. Hann sat þá eins og hús-
bóndi í fornum höfðingjastíl fyrir
enda borðsins og Rósa hinum meg-
in og svo allur krakkaskríllinn -
þau voru sjö krakkarnir held ég -
og svo fleiri með gestum, þar á
meðal mér. Og þessi stjórnaði Helgi
Hjörvar með harðri hendi, kenndi
mannasiði miskunnarlaust. Og það
var ekki undankomu auðið. Söku-
dólgar og svoleiðis fólk var látið
afplána bara á stundinni.
Pétur: Það hefur ekki verið talað
um stráka og stelpur þá?
Jón Múli: Nei, það var talað um
- mig minnir að hann hafi talað
um pilta og stúlkur, en á hátíða-
stundum „æskumenn og yngismeyj-
ar“.
En þetta gat verið dálítið bitur
reynsla, að sitja þama í mat kannski
frá sjö til hálfátta, og það var eng-
inn undanskilinn í þessari upp-
fræðslu sem hann hafði þarna við
borðið. En alltaf lagði maður það á
sig fyrir það, að lokinni máltíð þá
var öllum boðið inn á skrifstofu
Helga. Þar kom allt annar maður
til sögunnar. Það var Helgi Hjör-
var, sögumaðurinn, því að hann
setti okkur niður allt í kringum sig
og sagði það sem hétu „ferðasög-
ur“. Og það var alveg furðulega
gaman að þessu, stundum kvöld
eftir kvöld, og alltaf var þessum sið
haldið áfram, alla tíð sem ég var
þarna.
Pétur: Voru það þá ferðasögur
úr samtíðinni?
Jón Múli: Nei, nei, það voru
ferðasögur sem hann bjó til sjálfur.
Það voru ferðasögur sem hann
mælti bara af munni fram, hann
Corporate, Business
Libraries
Sedlabanki íslands, Bókasafn,
(Central Bank of lceland), Einholti 4,
105 Reykjavik
T: (3541) 699600; Tx: 2020 centbk;
1961; Ólafur Pélmason;
Industries, Islandica, Law;
30 000 vols; 570 curr per;
libr loan
enda fylgdi útvarpsráð samþykkt-
inni ekki eftir á neinn hátt svo vit-
að sé. Síðan Valgerður hvarf til
annarra starfa hefír ekkert verið
gert í þeim efnum. Valgerður mun
hafa komið upp 3-4 þúsund binda
safni. Síðan er allt í skötuliki. Þeg-
ar þessar línur eru ritaðar á Ríkisút-
varpið ekkert bókasafn, sem nefnst
geti því nafni. Sé litið til annarra
Norðurlanda má nefna að norska
ríkisútvarpið átti árið 1976 í safni
sínu 67 þúsund bindi. Þá ber að
Pétur Pétursson
„Þeir sem fylgst hafa
með þróun útvarps um
meira en hálfrar aldar
skeið telja sig e.t.v.
hafa eitthvað til mála
að leggja þegar rætt er
um ný útvarpslög.“
Bækur og menn í
Ríkisútvarpinu
var talandi skáld. Og hafði þann
leik stundum að krakkarnir hétu
hver sínu nafni í stofunni. Einn hét
Steinn, annar hét Foss, þriðji Laut,
eitthvað slíkt. Og sagan kom alltaf
að þessu fólki saman. Þegar stein
bar fyrir augu - þá var það þessi
sem sat þarna þessi steinn sem
verið var að tala um.
Pétur: Manstu hvað þú hést í
einhverri sögu?
Jón Múli: Það var alltaf verið að
skipta um nöfn. Maður hét aldrei
sama yiafninu. Ég hét stundum
Múli. Ég mælti ekkert á móti því.
Pétur: En Jónas bróðir þinn?
Jón Múli: Maður man nú ekki
eftir smábörnum á þessum aldri,
svona þér að segja.
En svo fórum við austur á Seyðis-
fjörð 1930, og þá mætti nú ætla
að kynnum við fjölskylduna væri
lokið. En Helgi kom eiginlega á
eftir okkur austur þegar í stað. Því
að hann hefur þá verið sennilega á
vegum gáfnamála eða gáfnaljósa-
ráðuneytisins og fór umhverfis land
í sínu barnakennaraveldi að taka
gáfnapróf í barnaskólum.
Pétur: Á vegum fræðslumála-
stjóra líklega.
Jón Múli: Gáfnaljósastjóra. Hann
hélt mikið og veglegt gáfnapróf á
Seyðisfirði. Og þá vildi svo vel til
að Steinn Stefánsson, tónskáld og
síðar skólastjóri, var nýkominn til
að kenna okkur þar og búinn að
æfa þar upp leikflokk og söngflokk,
einsöngvara, dúetta, glímur, þjóð-
dansa og annað slíkt. Og gáfna-
prófshátíðin var haldin með öllum
þessum skemmtunum - með Helga
á heiðursplássi á fyrsta bekk. Hann
var náttúrulega mjög hrifinn af
gömlum kunningja sínum úr
Reykjavík og það voru nú bara
þokkalegar einkunnir á gáfnapróf-
inu.
Þegar við komum aftur suður
nokkrum árum seinna þá hófust
þessi nánu kynni á ný og þá vöru
nú allir orðnir læsir, það þurfti ekki
að segja ferðasögurnar lengur, við
lásum þá sögur. Það var mikill
áhugi á fornsögum þarna, ekki síst
vegna Helga, sem þá þegar var eig-
inlega að mínu áliti ekki alveg
hreint „á meðal vor“. Hann var
fornmaður sjálfur. Það er nú
kannski sagt að þeir hafi verið stór-
ir og myndarlegir, Gunnar og
Skarphéðinn, Egill og Grettir. En
það hefur nú komið í ljós við vís-
indarannsóknir að þeir voru einmitt
mjög svipaðir Helga Hjörvar, sem
var maður lágvaxinn en knár, hann
var gamall glímukappi.
Pétur: En' stærðarmunurinn á
þeim, honum og föður þínum, varð
það aldrei neitt til undrunar?
Jón Múli: Nei. Það var aldrei
neitt til undrunar þannig en Helgi,
man ég, hann taldi mig af einhveij-
um ástæðum vera með íslenskan
haus, þ.e.a.s. höfuðlagið. En það
var sama sagan, hann var jafn-
strangur við alla viðstadda eins og
áður fyrr á vissum stundum, þar
sem strangleikann þurfti. En nú var
maður ekki eins hræddur við hann
lengur. Og þegar ég svo byijaði í
útvarpinu nokkrum árum seinna þá
heldur hann áfram kennslunni
vegna þess að hann var kennari.
Og þá stundaði ég nám hjá honum,
framhaldsnám, og ég get seint
þakkað honum það.
Pétur: Fræðari?
Jón Múli: Já, því hann vildi öllum,
sem komu nálægt útvarpi, sérstak-
lega þeim sem unnu þar, vel. Á því
sviði sem snerti útvarpið. Hann vildi
kenna öllum sem fegurst mál, sem
fegursta framkomu við hljóðnem-
ann, sem sagt kenna fólki að vera
útvarpsmenn — eins og honum
fannst þeir ættu að vera.
Það kunnu nú ekki allir að taka
þessu vegna þess að gamli kennar-
inn vildi alltaf ráða hjá Helga. Hann
var ennþá þessir tveir menn. Ann-
ars vegar var þessi kennari, sem
var strangur. Og þegar hann var
að segja fólki til í góðu þá kom það
oft út eins og hann væri kennari
að mæla fyrir í kennslustund. Ung-
ir menn, sem voru að byija í útvarp-
inu um svipað leyti og ég, kunnu
mjög illa að taka þessu. En allt sem
hann kenndi mér, allt sem hann
sagði mér, það var mér til góðs.
„Lærðu að lesa Jón minn,“ sagði
>
i
>
I
\
i
\
\
\
\
\
\
)
I