Morgunblaðið - 19.09.1993, Blaðsíða 20

20
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 19. SEPTEMBER 1993
HreDpapolitik
eoa hagræðing
eftir Guðna Einarsson og Pól Þórhallsson.
HUGMYNDIR um sameiningu
sveitarfélaga hafa fundið mikinn
hljómgrunn meðal sveitarstjórn-
armanna þótt ekki ríki um þær
einhugur. Vonir standa til að
sameining þýði aukið hagræði
og geri öflugri sveitarfélögum
kleift að takast á við aukin verk-
efni. Það þykir æskilegt að færa
vald frá miðstjórn og nær þegn-
um landsins og er mjög í anda
þeirra hugmynda um valddreif-
ingu sem hafa verið ofarlega á
baugi í Evrópu undanfarin ár.
Nú hafa komið fram tillögur
umdæmanefnda úr öllum kjör-
dæmum og verður gengið til at-
kvæða um þær í viðkomandi
sveitarfélögum 20. nóvember
næstkomandi. Misjafnt er hversu
langt er gengið í þeim tillögum
sem fyrir liggja. Þær komu einna
mest á óvart á höfuðborgarsvæð-
inu þar sem tvö stór sveitarfélög
eru ósnortin af tillögunum, þ.e.
Kópavogur og Hafnarfjörður. Ef
allar tillögur yrðu samþykktar,
sem er einungis fræðilegur
möguleiki, yrðu sveitarfélögin
43 en þau eru nú tæplega 200.
Sá hugmyndafræðilegi grunnur
sem liggur að baki samein-
ingu sveitarfélaga var lagður
með starfi tveggja nefnda á
vegum félagsmálaráðuneyt-
isins, nefndar um skiptingu
landsins í sveitarfélög og
sveitarfélaganefndar. í skýrslum
þeirra koma fram helstu rökin fyrir
sameiningu sveitarfélaga. Mörk
sveitarfélaga hafa samkvæmt því
sem þar segir ekki fylgt eftir þeim
gríðarlegu breytingum sem orðið
hafa á búsetu, samgöngum og at-
vinnulífi í landinu á þessari öld. Tal-
ið er æskilegt að sveitarfélög veiti
eins mikið af staðbundinni opinberri
þjónustu og frekast er unnt. Til þess
að slíkt sé unnt þurfi sveitarfélög
að vera fjölmennari en nú er al-
gengt. Sameining geti ennfremur
treyst byggð í landinu og aukið skil-
virkni stjórnsýslunnar. Fámenn
sveitarfélög eiga erfitt með að upp-
fylla kröfur um ýmsa þjónustu, til
dæmis brunavamir, menntunarfram-
boð, félagslega þjónustu og sorphirðu
nema í samstarfi við önnur sveitarfé-
lög. Hjá sumum fámennum sveitarfé-
lögum, einkum þeim sem liggja nærri
þéttbýli, eru samstarfsverkefnin orð-
in svo mörg að nær engin úrlausnar-
efni eru eftir sem sveitarstjómin sér
um að leysa ein og sér. I raun er
þetta spuming um framkvæmd lýð-
ræðis, þ.e. hvort ekki sé rétt að íbú-
arnir kjósi beint þá sem stjórna,
fremur en að kjósa verkefnalitla
sveitarstjórn sem síðan velur sér full-
trúa, jafnvel utan sveitarstjómar, til
þátttöku í samstarfsverkefnum sín-
um.
Talið er mjög æskilegt að sveitar-
félög hafi a.m.k. þúsund íbúa til að
geta sinnt hlutverki sínu í framtíð-
inni og tekið við auknum verkefnum.
Um helmingur íslenskra sveitarfé-
laga hefur færri íbúa en tvö hundruð
þannig að mikið verk er fyrir höndum
við sameiningu. Mat á heppilegri
stærð sveitarfélaga byggist á tveim-
ur ólíkum mælikvörðum. Annars
vegar þarf lágmarks íbúafjölda í
hveiju sveitarfélagi til að standa
undir lögbundnum verkefnum og
kröfum íbúanna. Hins vegar þarf að
líta til þess að sé svæði of víðfemt
kann að vera erfitt að mynda eitt
samfélag.
Ef til víðtækrar sameiningar kem-
ur mun í auknum mæli reyna á 58.
gr. sveitarstjórnarlaga þar sem segir
að hátti svo til að einstaka byggðir
innan stórra sveitarfélaga séu að-
skildar frá meginbyggð sé sveitar-
stjórn heimilt að kjósa nefnd sem
fari með málefni byggðarinnar. Slíka
nefnd má kjósa í almennum kosning-
um í sveitarhlutanum. Formaður
slíkrar nefndar yrði því nokkurs kon-
ar umboðsmaður eða fulltrúi sveitar-
stjórnar í byggðinni. Þá telur sveitar-
félaganefnd eðlilegt að sveitarstjórn
starfræki skrifstofur í helstu byggða-
kjörnum sem íbúamir geti leitað til
með margvísleg erindi.
Tímafrekt ferli
Nefnd um skiptingu landsins í
sveitarfélög bauð upp á þtjá kosti.
Fulltrúaráð Sambands íslenskra
sveitarfélaga lýsti 23. nóvember
1991 yfir stuðningi við svokallaða
leið 2. Hún gerir ráð fyrir víðtækri
sameiningu innan sýslna og héraða
með það að markmiði að í landinu
yrðu 30-35 sveitarfélög með helst
ekki færri íbúa en þúsund. Var þar
með hafnað svokallaðri leið 1 sem
gekk mun skemmra og gerði ráð
fyrir að yfirleitt sameinuðust 2-4
nágrannasveitarfélög og leið 3 sem
mælti fyrir um aukið samstarf sveit-
arfélaga fremur en sameiningu.
Kosið verður um sameiningartil-
lögurnar nú í nóvember og svo aftur
um nýjar tillögur þar sem það á við
fyrir marslok. Sameining getur tekið
það langan tíma að ekki takist að
sameina alls staðar í tengslum við
næstu sveitarstjórnarkosningar.
Mörg rök hníga að því að heppileg-
ast sé að sameina sveitarfélög um
áramót.
Reynslan erlendis frá sýnir að víð-
tæk sameining hefur ekki náðst
nema með lögbindingu. í sveitar-
stjómarlögum er nú ákvæði um að
lágmarksíbúatala í sveitarfélagi sé
50 og e.t.v. munu aukast kröfur um
að hækka þau mörk ef sameiningin
gengur ógreiðlega. „Verulegur
árangur í stækkun sveitarfélaga hef-
ur ekki náðst á Norðurlöndunum
nema í kjölfar lagasetningar og það
ákveðið ofanfrá hvaða sveitarfélög
skuli sameinast, en þó hafa þau yfir-
leitt umsagnarrétt. Sameining sveit-
arfélaga af fúsum og frjálsum vilja
hefur gengið mjög hægt þegar hún
hefur verið reynd,“ segir í skýrslu
sveitarfélaganefndar. Til þess að
stuðla að sameiningu er gert ráð
fyrir svokölluðum reynslusveitarfé-
lögum, sem njóti mikils stuðnings
við að axla aukna ábyrgð og taka
að sér fleiri opinber verkefni.
Þegar skoðuð eru fyrstu viðbrögð
sveitarstjórnarmanna við þeim tillög-
um sem fram eru komnar um sam-
43 sveitarfélög
Sveitarfélðg á fslandi
samkvæmt tillogum
umdæmanefnda. Al-
mennar kosningar um
sameiningu tara fram
20. nóvember 1993
►
i
►
einingu er áberandi að menn spyija
hveijar forsendumar séu af hálfu
ríkisvaldsins. Hvaða verkefni eigi að
færa til sveitarstjóma og hvernig
verður tekjuöflun þeirra háttað? Þær
gagnrýnisraddir hafa heyrst að allur
undirbúningur kosninganna um sam-
einingu einkennist af hroðvirkni og
fljótræði. Spjótin hafa einkum beinst
að félagsmálaráðuneytinu. Talsmenn
minni sveitarfélaga hafa til dæmis
viljað fá að vita hvað verður um Jöfn-
unarsjóð sveitarfélaga, hvernig
verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga
verður háttað og hvemig sveitarfé-
lögin eiga að afla nýrra tekna.
Bragi Guðbrandsson, aðstoðar-
maður félagsmálaráðherra og for-
maður sameiningarnefndarinnar,
vísar þessari gagnrýni á bug. „Ollum
framgangsmáta þessa máls hefur
ekki verið stjómað af félagsmála-
ráðuneytinu eða félagsmálaráðherra
heldur eru þetta fyrst og fremst til-
lögur Sambands íslenskra sveitarfé-
laga og sveitarfélaganefndarinnar."
Bragi bendir á að sveitarfélaganefnd
hafi lagt fram ítarlegar tillögur um
verkaskiptingu ríkis og sveitarfé-
laga, tekjuöflun og Jöfnunarsjóð
sveitarfélaga. Bragi segir ekki hægt
að ákveða hvenær og hvernig fyrir-
huguð verkaskipting tekur gildi, fyrr
en að lokinni atkvæðagreiðslunni.
Ríkið geti ekki tekið einhliða
ákvarðanir um verkaskiptingu, eða
hlut Jöfnunarsjóðs, því um þessi
málefni verði að semja við sveitarfé-
lögin. Hér virðist því hvað stangast
á annað horn, sveitarstjórnarmenn
vilja ákveðnari stefnumótun fyrir
kosningarnar og ráðuneytið telur
ekki hægt að móta stefnuna til fulls
fyrr en að kosningaúrslit liggja fyrir
og séð verður hvernig skipan sveitar-
félaga verður.