Morgunblaðið - 17.12.1996, Qupperneq 10

10 ÞRIÐJUDAGUR 17. DESEMBER 1996
MORGUNBLAÐIÐ
FRÉTTIR
Nýsjálenskur prófessor gagnrýnir umbótastefnuna í heimalandi sínu
Offors í nafni hugmynda-
fræði markaðshyggju
Morgunblaðið/Þorkell Þorkelsson
DR. JANE Kelsey flytur erindi sitt í málstofu BSRB.
Dr. Jane Kelsey álítur að frammámenn umbót-
anna á Nýja-Sjálandi sjáist ekki fyrir í ákefð
sinni við að koma á markaðskerfi. I viðtali við
Kristján Jónsson segir hún að þeir hefðu bet-
ur farið hægar í sakimar, hugað að fleiri leið-
um og meiri aðlögunartíma.
AFLEIÐINGAR umskipt-
anna á Nýja-Sjálandi í
efnahags- og atvinnulífi
landsins frá 1984 eru
þær að meðal almennings ríkir
öryggisleysi, kjaramunur fer vax-
andi og ástandið í efnahagnum er
langt frá því að vera jafn gott og
látið er í veðri vaka. Fátækt hefur
vaxið. Þetta kom fram í erindi sem
dr. Jane Kelsey, prófessor í lögum
við háskólann í Auckland, hélt í
málstofu Bandalags starfsmanna
ríkis og bæja (BSRB) um breyting-
arnar á Nýja-Sjálandi í gær. Fyrr-
verandi, umdeildur fjármálaráð-
herra Nýja-Sjálands, Ruth Ric-
hardson, var hér á landi í nóvem-
ber í fyrra. Sagði hún þá m.a. í
viðtali við Morgunblaðið að hún
sæktist fremur eftir virðingu en
aðdáun kjósenda í viðleitni sinni
til að koma á markaðsbúskap og
auka aðhald í ríkisrekstri.
Kelsey varaði í fyrirlestri sínum
íslendinga við því að feta í fótspor
Ný-Sjálendinga, búið væri að koll-
varpa velferðarkerfinu og vinna
samfélagsgerðinni allri mikið tjón
sem seint yrði bætt. í umræðum
á eftir sagði hún m.a. að erfitt
væri að meta áhrif sem breytt
skipulag á rekstri heilbrigðiskerfis-
ins hefði haft í för með sér, mikil-
vægar tölulegar upplýsingar væru
ekki aðgengilegar þar sem þær
gætu verið viðskiptaleyndarmál.
Stofnanirnar eru reknar á grund-
velli einkafyrirtækis.
Stjórnvöld hafa frá 1984 selt
mikið af opinberum eignum. Einn-
ig hefur þáttur stéttarfélaga í
samningum um kaup og kjör verið
minnkaður og áhrif félaganna orð-
in lítil í mörgum atvinnugreinum.
Stjómin notar aðrar aðferðir við
að reikna út atvinnuleysi en al-
gengast er á Vesturlöndum en
samkvæmt tölum Kelsey er það
um 10%, svipað og í Danmörku.
Hún var spurð hvort efnahags-
vandamál Nýja-Sjálands hefðu
ekki verið í ólestri 1984 þegar
stjórn Verkamannaflokksins hóf
umbæturnar sem hægrimenn í
Þjóðarflokknum hafa síðan fylgt
eftir.
Einstrengingsháttur
„Ég get ekki samþykkt að þessi
mál hafí beinlínis verið í ólestri.
Það hefði átt að fara hægar í breyt-
ingar og taka tillit til líklegra af-
leiðinga, nota sveigjanlegri og
markvissari stefnu en var ákveðin,
einblína ekki á hugmyndafræðina.
Menn hefðu átt að einbeita sér
að umbótum í framleiðsluatvinnu-
greinunum. Allir voru sammála um
að lækka yrði niðurgreiðslur í land-
búnaði, iðnrekendur samþykktu að
lækka þyrfti innflutningstolla.
Vandinn var sá að í stað
þess að beina athyglinni
frá matvælamörkuðun-
um, þar sem niður-
greiðslur eru mikið
stundaðar, yfir í aðrar
greinar, ákváðu stjórnvöld að
stöðva skyndilega allar niður-
greiðslur og styrki.“
Kelsey segir að um 17% Ný-Sjá-
lendinga séu nú undir fátæktar-
mörkum, þ.e. með innan við helm-
ing meðaltekna í landinu. Fátækt-
arhlutfallið hér og annars staðar á
Norðurlöndum er um 10% en víða
í Vestur-Evrópu er það mun hærra
og í Bandaríkjunum er það svipað
og á Nýja-Sjálandi. Hún segir að
umskiptin í þessum efnum séu
mikil en velferðarkerfi Ný-Sjálend-
inga á sér rætur til síðustu aldar
og var mjög umfangsmikið.
„Það er ekki sannfærandi þegar
sagt er að við verðum að sætta
okkur við svo mikla fátækt en
getum jafnframt sýnt stöðugan
afgang á fjárlögum. Mér finnst að
með svona hugsunarhætti séu
menn að segja að þeir líti eingöngu
á bókhaldið en ekki raunverulegt
líf almennings.“
Hún segir að vísu rétt að
raunútgjöld til félagslegrar að-
stoðar, heilbrigðis- og mennta-
mála hafi aukist um allt að 50%
frá 1984 en síðustu tvö árin hafi
þó fjárveitingar til menntamála
minnkað verulega. Margt vegi
þarna á móti aukningunni, þjón-
ustugjöld hafi verið tekin upp fyr-
ir ýmislegt sem áður hafi verið
ókeypis, gjöld hækkuð fyrir lækn-
ishjálp og leiga í opinberu húsnæði
stórhækkuð. Auk þess verði að
hafa í huga að vegna lélegs efna-
hagsástands og atvinnuleysis, er
jókst mjög um hríð, hafi mun fleiri
þurft á félagslegri aðstoð að halda
og því reynst nauðsynlegt að auka
fjárveitingarnar.
íhald og róttækni
- Upphafsmenn breytinganna
eru markaðssinnar en
hver er þín hugmynda-
fræði, ertu sósíalisti? Þú
vilt fara hægar í sakirnar
og halda í margt sem
var, er þetta ekki eins
konar íhaldsstefna?
„Ég er ekki á móti breytingum,
ég tel að við getum ekki komist
hjá breytingum sem verða um allan
heim. Það var ekki allt gott í gamla
daga!
Það voru gerð mörg mistök í
velferðarkerfinu, mörg mistök
gerð meðan ríkið hafði bein af-
skipti af atvinnumálunum. A hinn
bóginn verðum við að hafa ákveðin
grundvallargildi í huga þegar við
mörkum stefnuna til framtíðar,
þau verða að vera leiðarljósið. Sé
það íhaldsstefna veldur það mér
engum vanda ef ég tel að hún sé
rétt. Mér finnst ekki að við eigum
einfaldlega að snúa baki við því
sem hefur haldið þjóðfélaginu sam-
an til þess eins að breyta, til að
réttlæta að þessum gildum sé varp-
að fyrir róða.
Faðir minn var ríkisstarfsmaður
og við trúðum á ákveðin grundvall-
aratriði félagslegs réttlætis, að all-
ir ættu rétt að lágmarksgæðum í
lífinu. Við trúðum á gildi þess að
spyija og ræða málin, á mikilvægi
þess að fólk hefði eitthvað um
framtíð sína að segja. Ég hef
stundað rannsóknir síðan 1986.
Helsta áhyggjuefni mitt er að ver-
ið sé að grafa undan þessum
grundvallaratriðum, tilfinningunni
fyrir því að vera hluti af samfélagi
þar sem fólk skiptir hvert annað
máli, samfélagi þar sem raunveru-
legt og virkt lýðræði ríkir.“
- Umsvif opinberra aðila aukast
stöðugt og hljóta að aukast á
næstu áratugum í heilbrigðis- og
tryggingamálum, segja margir,
vegna þess að hlutfall aldraðra
hækkar svo mikið í auðugum ríkj-
um. Geta ríkisafskipti orðið of
mikil, of hátt hlutfall af þjóðartekj-
um og sligað grundvöll efnahags-
ins með skattheimtu?
„Þetta hlutfall er mis-
jafnt eftir þjóðfélögum,
það er ekki hægt að
nefna ákveðna tölu. Sjálf
er ég hlynnt því að ýmis
verkefni séu færð frá ríki til sveit-
arfélaga. Ríkisvaldið tók að sér
ýmis hlutverk á tímum sem voru
mjög ólíkir okkar, þörf almennings
fyrir þessa þjónustu var þá
brýnni."
- Sums staðar er þetta hlutfall
komið í 50%. Myndu 80% vera of
hátt hlutfall hjá ykkur?
„Það væri hægt að sinna þörfun-
um með ýmsum hætti, meðal ann-
ars væri hægt að tryggja öllum
ákveðnar lágmarkstekjur, þannig
mætti forðast skriffinnsku og ein-
falda málin, þetta gæti orðið ódýr-
ara. Þessar hugmyndir eru mjög
til umræðu.
Mér finnst ekki hægt að gefa
sér svona tölu en kannanir í Nýja-
Sjáiandi sýna að fólk er reiðubúið
að greiða nokkuð hærri skatta fái
það betri þjónustu í heilbrigðis-,
mennta- og húsnæðismálum. Auð-
vitað er samt til í dæminu að fólk
segi að nú sé nóg komið ef ekki
er jafnvægi í hlutunum."
- Finnst þér líklegt að leiðtogar
samtaka opinberra starfsmanna
einhvers staðar í heiminum myndu,
eftir að hafa hlýtt á röksemdir í
málinu, segja eigin fólki að draga
yrði úr opinberri þjónustu?
„Þú átt við ef hlutfallið væri
orðið mjög hátt? Opinber þjónusta
og kostnaður við hana verða að
vera í samræmi við óskir almenn-
ings. Þetta merkir að ríkisumsvif
geta ekki einfaldlega haldið áfram
að vaxa hömlulaust. Ég yrði undr-
andi ef einhvers staðar væri til
stéttarfélagsleiðtogi sem héldi því
fram. Þetta snýst um að koma ein-
hvetjum hömlum á útþensluna og
gera það með skynsamlegum að-
ferðum þar sem samráð er haft í
heiðri. Það var ekki gert á Nýja-
Sjálandi.“
- Hvers vegna er umbótastefnu
Ný-Sjálendinga hampað svo mjög
erlendis, í skýrslum OECD, í al-
þjóðlegum tímaritum á borð við
The Economist, ef árangurinn er
fyrst og fremst kjaraskerðing? Fá
þessir aðilar rangar upplýsingar?
„Ráðamenn velja af kostgæfni
það sem þeir vilja að sé birt erlend-
is. Þeir reyna að fegra myndina
eftir föngum og þetta getur því
leitt fólk á villigötur ef það vill
mynda sér skoðun á afleiðingum
breytinganna."
Baráttuherferð fyrir
Nýja-Sjáland
„Skýrslur OECD eru að miklu
leyti ritaðar í landinu sem verið
er að fjalia um og byggjast á upp-
lýsingum frá fjármálaráðunejdinu.
The Economist er hlutdrægt í þess-
um 'efnum, það leitar upplýsinga
hjá ákveðnum aðilum, mönnum
sem taka undir álit stjórnvalda.
Þetta er ekki samsæri heldur
vinnuaðferðir þeirra sem hafa áhrif
á efnahagsumræður. Það er í gangi
baráttuherferð á alþjóðavettvangi
fyrir því að treysta ímynd Nýja-
Sjálands, unnið markvisst að því.
Við sem gagnrýnum umskiptin
viljum að fólk myndi sér ekki ein-
göngu skoðanir með því að hlusta
á málflutning annars aðilans, held-
ur hlýði á báða og ræði síðan
málið vandlega og af skynsemi."
Kelsey segist ekki sætta sig við
að tekjumunur hljóti að vaxa, eins
og gerst hefur víða í ríkum löndum
síðustu árin, einnig á
Nýja-Sjálandi, að þar sé
um þróun að ræða sem
ekki verði stöðvuð.
Nauðsynlegt geti orðið
að afnema það skipulag
fijálsra samninga á vinnumarkaði
sem komið hafi verið á en það sé
þess virði ef markmiðið sé að jafna
kjörin. Þeir sem haldi því fram að
erfiðleikar og þjáningar, sem
breytingarnar til markaðsskipu-
lags kosti, séu óumflýjanlegar noti
röksemdir sigurvegaranna, sem
ávallt hafi sitt á þurru.
„Ég tel að þörf sé á breytingum
en trúi því ekki að þetta sé eina
leiðin til að koma þeim á og trúi
því að hægt sé að breyta á skynsam-
legan hátt, án þess að valda jafn
miklu tjóni og gert hefur verið.“
Bókhaldstölur
annað en
raunveruleiki
Ríkisútgjöld
geta ekki vax-
iö hömlulaust
Frumvarp um
póstminjasafn
Frímerki
varðveitt
sem þjóð-
areign
LAGT hefur verið fyrir Alþingi
stjórnarfrumvarp um Póst-
minjasafn íslands, sem stofna
á í Reykjavík. Safninu er ætlað
húsnæði í gömlu loftskeyta-
stöðinni á Melunum, sem Póst-
og símamálastofnun keypti fyrr
á þessu ári í tilefni af 90 ára
afmæli símans á íslandi, þar
sem m.a. stendur til að varð-
veita verðmæt frímerkjasöfn,
sem nú eru í vörzlu Pósts og
síma.
Í hinu nýja Póstminjasafni
íslands er ætlunin að halda til
haga á einum stað póst- og
símaminjum, sem nú er að
finna í tveimur minjasöfnum; í
gömlu símstöðinni að Austur-
götu 11 í Hafnarfirði og í
Landssímahúsinu í Reykjavík,
en meðal þeirra minja sem þar
eru nú geymd eru gífurlega
verðmæt söfn íslenzkra frí-
merkja.
Með hinu nýja lagafrumvarpi
er gert ráð fyrir að lögfesta
skipulag þessara verðmætu
safna og eignarform, en breyt-
ingin á rekstrarformi Póst- og
símamálastofnunar í hlutafélag
gerir þessa skipulagsbreytingu
nauðsynlega. „Framangreind
póst- og símaminjasöfn eru
ekki nauðsynleg rekstri hluta-
félagsins en hafa, auk gífurlegs
verðmætis frímerkjasafnanna,
ómetanlegt minjagildi og skylt
er að varðveita þau sem þjóðar-
eign,“ segir í greinargerð með
frumvarpinu.
Kostnaður af rekstri hins
fyrirhugaða póstminjasafns
skal greiðast „af þeim póstrek-
anda sem fer með einakrétt
ríkisins til frímerkjaútgáfu,"
eins og segir í frumvarpinu.
Síðari umræða um
fjárhagsáætlun
Fundi borg-
arstjórnar
flýtt
SÍÐARI umræða í borgarstjórn
Reykjavíkur um fjárhagsáætl-
un borgarinnar fer fram næst-
komandi fimmtudag 19. des-
ember og hefst fundurinn kl.
13 í stað kl. 17 eins og venja
hefur verið.
Að sögn Kristínar Árnadótt-
ur aðstoðarkonu borgarstjóra,
hafa síðari viðræður um fjár-
hagsáætlun á undanförnum
árum staðið frá kl. 17 og fram
til kl. 6 að morgni föstudags.
Með því að flýta fundinum
standa vonir til þess að honum
ljúki upp úr miðnætti. Utvarpað
verður á Aðalstöðinni frá fund-
inum og hefst útsending kl. 17.
Sophia hitti
ekki dætur
sínar
SOPHIU Hansen tókst ekki
að neyta umgengnisréttar síns
við dætur sínar, Dagbjörtu
Vesile og Rúnu Aysegúl, í Ist-
anbúl um helgina.
Sophia og Rósa systir henn-
ar fóru í fylgd tveggja óein-
kennisklæddra lögregluþjóna
á heimili Halims Als og telpn-
anna og hittu þar fyrir eigin-
konu Halims, sem sagði að
ekkert þeirra þriggja væri
heima.