Morgunblaðið - 28.12.1996, Page 26

26 LAUGARDAGUR 28. DESEMBER 1996
MORGUNBLAÐIÐ
Kla
hafín
VERULEG
áhrif á end-
urvakn-
ingu klassíska
tímabilsins í
Englandi var „the
grand tour“ eða hin
svokallaða stór-
ferð. Það hafði
tíðkast í aldaraðir
að synir efnaðra breskra aðals-
manna ferðuðust til meginlandsins
til að kynna sér framandi menningu.
Þetta var nokkurs konar framhalds-
nám og liður í menntun þeirra. Þessi
stórferð gat tekið upp undir fimm ár
og höfðu þeir leiðsögumenn og kenn-
ara í fylgd með sér. Þeir höfðu að-
gang að glæsilegum höllum, heimil-
um og skoðuðu fornminjar og borgir
í Frakklandi og á Ítalíu. Það voru
í þættinum í dag
fjallar Sigríður Ingv-
arsdóttir um endur-
vakningu klassíska
tímabilsins í
Bretlandi.
ekki einungis fomir
klassískir munir
eftir þekkta lista-
menn sem þeir sáu
heldur fylgdust
þeir með nýjum
hræringum í bygg-
ingarlist, hús-
gagnalist, mynd-
list, bókmenntum
og stjómmálum. Hápunktur ferðar-
innar var Italía þar sem þeir skoð-
uðu klassískar minjar. Þegar heim
var komið höfðu þeir oft í fóram sín-
um dýrindis söfn af fornminjum og
aðra fágæta listmuni. Oft byggðu
þeir sýningarhallir til að hýsa þessa
dýrgripi þar sem þeir vora sýndir
vinum og vandamönnum.
Þegar leið á öldina vora þessar ferð-
ir oft ekki annað en skemmtiferðir
en höfðu veraleg áhrif á að fága
smekk þessara ungu manna og áttu
stóran þátt í að endurvekja klassíska
stflinn sem náði mikilli útbreiðslu í
Bretlandi. Það leið ekki á löngu áður
en sjónarmiða ferðalanganna fór að
gæta í þjóðfélaginu, svo um munaði í
ræðu og riti. Margir þeirra höfðu
metnað að vanda til hönnunar svo
um munaði og skapa sérstæðan
vandaðan enskan
stfl. Þeir gátu
skapað sér svo
sterka aðstöðu,
ef þeir á annað
borð kunnu að laga
ifum þjóð-
að keppst
var um þjónustu
þeirra og
krafta og lítt
spurt um
kostnað.
Innblástur frá
Palladin
Um 1714 hófst í Englandi svokall-
aður palladismi í byggingar- og hús-
gagnalist. Innblásturinn var sóttur
til renaissance-forma feneyska húsa-
meistarans Andrea Palladio, þótt
hann væri látinn fyrir 140 áram og að
mestu gleymdur í heimalandi sínu.
Forgöngu um innleiðslu palladis-
manns var Richard Boyle
Burlington lávarður (1695-1753).
Hann heillaðist af verkum Palladó í
gegnum húsasmeistarann Colen
Campbell (1676-1729) sem hafði
byggt fyrsta húsið í palladískum stfl
í Englandi. Burlington hélt síðan í
stórferð og dvaldist lengst á Italíu
og kynnti sér eftir föngum rit Róm-
verjans Vitravíus, Paladó, og Inigó
Jones.
Þegar heim kom reisti Burlington
Chiswick-höll í Piccadilly 1725, sem
er í ytra útliti stæling á palladískri
höll frá Vicenza, en ólík í grandvall-
aratriðum. Þannig er hún ekki eins
frá öllum hliðum, súlnaverandir að-
eins á fram og bakhlið. Salir era
misstórir og lagðir, líkt og í róm-
versku baðhöllunum. Húsið átti að
vera safn fágætra listmuna eigand-
ans sem hann hafði m.a. flutt með
sér frá meginlandinu. Burlington
vildi endurvekja klassískan stfl með
ritum Palladíós, að viðbættum fom-
leifarannsóknum. í palladískum stíl
var lögð áhersla á jónískar súlur og
súlnaverandir og regluskipun. Það
leið ekki á löngu áður en fjöldi halla
og sveitasetra vora reist sem stældu
Chiswick-höll Burlingtons.
Palladisminn fór sigurfór um Eng-
land á umi'æddu tímabili. Frægð
Richards Burlingtons jókst um allan
helming þegar hann gaf út ritgerð
Vitruvius Britannicus eftir_ Colen
Campbell og bók Isaac Wareðs „The
Complete Body of Architecture" eft-
ir að umrædd rit höfðu veraleg áhiif
á palladismann eða enduivakningu
klassísmans. í þessum ritum var að
finna teikningar af klassískum bygg-
ingum og hýbýlum sem áttu eftir að
vera stældar aif byggingarmeisturam
og handverksmönnum. Palladisminn
fór sigurför um England og megin-
landið og náði fljótlega til nýlenda í
N orðm'-Ameríku.
Eylling / tísku
Klassíski stíllinn kom þó ekki
fram í enskri húsgagnalist fyrr en
um 1720, en þá komst gylling í tísku,
sem var notuð í húsgögnum og
speglum. Þama gætti áhrifa frá inn-
anhúshönnuðinum William Kent
Hvaða svefnmeðal er best?
MAGNÚS JÓHANNSSON UEKNIR SVARAR SPURNINGUM LESENDA
Spumlng: Hvaða svefnmeðal er
best og hvað má taka það lengi,
spyi' fullorðinn maður sem á ákaf-
lega erfitt með svefn. Er til ein-
hver önnur aðferð til að vinna bug
á svefnleysi?
Svan Flestir fullorðnir þurfa á
bilinu 6-8 klst. nætursvefn, böm
þurfa meira og aldraðir minna.
Svefnleysi er skilgreint sem of lít-
ill svefn, en það er sem sagt mjög
breytilegt eftir einstaklingum og
aldri hver svefnþörfin er. Svefn-
leysi getur einnig lýst sér á ýmsa
vegu, sumir eiga erfitt með að
sofna, sumir vakna um miðja nótt
og vaka um hríð en aðrir vakna
mjög snemma og geta ekki sofnað
aftur. Nauðsynlegt er að átta sig
á þessu öllu áður en leitað er
heppilegra ráðstafana. Margir
geta lagað eða losnað við svefn-
leysi með því að gera ýmsar
breytingar á lífi sínu og venjum
og skulu hér nefnd ýmis atriði
sem kunna að hjálpa: Ekki lesa
eitthvað mjög spennandi eða
horfa á slíkt í sjónvarpi skömmu
fyrir svefn, forðast ber að fá sér
blund yfir daginn, forðast mikla
áreynslu eða geðshræringu
skömmu fyrir svefn en hæfileg
áreynsla yfir daginn hjálpar, heitt
bað eða heitur drykkur fyrir
svefn getur hjálpað, léttur
göngutúr fyrir svefn hjálpar sum-
um, forðast drykki sem innihalda
koffeín (kaffi, te, kóladrykkir) að
kvöldinu og sumir þola þá alls
ekki. Sum lyf hafa örvandi áhrif
og trafla þannig svefn og óhófleg
áfengisneysla truflar svefn.
Svefnleysi getur einnig stafað af
kvillum og sjúkdómum eins og
t.d. kæfísvefni, óróleika í fótleggj-
um og sumum hormónatruflun-
um. Einnig er algengt að þung-
lyndi, kvíði og streita trufli svefn,
einkum snemma morguns.
Langvarandi notkun sumra lyfja,
ekki síst svefnlyfja, getur truflað
eðlilegt svefnmunstur og þannig
valdið svefnleysi.
Svefnlyf ætti ekki að nota nema
til að hjálpa fólki að komast yfír
einhverja tímabundna erfiðleika
og alls ekki samfleytt lengur en
1-3 vikur í senn. Notkun svefn-
lyfja á alltaf að stilla í hóf og nota
minnstu mögulega skammta.
Ekki er hægt að segja að eitt
svefnlyf sé betra en önnur og fer
val á svefnlyfi mikið eftir aldri
viðkomandi einstaklings og því
hvernig svefnleysið lýsir sér.
Sumir hafa heyrt talað um lyfið
melatónín sem er mjög vinsælt í
Bandaríkjunum og er m.a. notað
við svefnleysi. A ágæti þessa lyfs
vantar rannsóknir og þær upplýs-
ingar sem er að finna bera flestar
merki auglýsingamennsku og
skrums, og ber að gæta sín vel að
taka slíkt ekki trúanlegt.
Spurning: Hver er ástæðan fyr-
ir táraþurrki og er hann læknan-
legur?
Svar: Þurrkur í augum er ekki
óalgengur hjá eldra fólki, sér-
staklega konum eftir tíðahvörf.
Minnkuð táramyndun getur fylgt
ellinni eins og þurrkur í slímhúð
Augnþurkur
annars staðar á líkamanum.
Augnþurrkur getur einnig átt sér
ýmsar aðrar ástæður og stundum
er fólk með pirring og óþægindi í
augum sem það heldur að sé
augnþurrkur án þess að vera það.
Sumir venja sig á að nudda augun
í tíma og ótíma og við það getur
skapast eins konar vítahringur
vegna þess að slíkt nudd getur
valdið ertingi og óþægindum sem
kalla á meira nudd. Til að komast
út úr slíkum vítahring þarf ein-
beitingu og einnig getur hjálpað
mikið að leggja heita bakstra á
augun í 1-2 mínútur kvölds og
morgna. Augnþurrkur getur ver-
ið aukaverkun af lyfi sem sett er í
augun eða lyfi sem tekið er inn og
einnig getur verið um ofnæmi að
ræða. Augnþurrkur getur verið
merki um alvarlegan sjúkdóm,
einkum þegar óþægindi frá liðum
eða munnþurrkur eru einnig til
staðar. í slíkum tilvikum getur
verið um liðagigt, rauða úlfa eða
Sjögrens-heilkenni að ræða og þá
getur augnþurrkurinn valdið
skemmdum á hornhimnu og sjón-
skerðingu ef ekkert er að gert. Ef
augnþurrkur eða erting í augum
er til baga er full ástæða til að
fara til læknis og fá úr því skorið
um hvað sé að ræða. Líklegast er
að læknirinn ráðleggi gervitár
sem dreypt er í augun nokkrum
sinnum á dag, eftir þörfum, og
einnig eru til augnflögur sem
stungið er undir neðra augnalok
einu sinni á dag. Gervitár inni-
halda efni sem gera táravökvann
slímkenndari en áður, þannig að
hann smyr og þekur augun betur.
Augnflögumar leysast hægt og
hægt upp og hafa sömu áhrif á
táravökvann og gervitár en end-
ast mun lengur.
• Lescndur Morgunhlafísins geta spurt
lækninn um það sem þeim liggur á hjarta.
Tekið er á móli sjmrninguin á virkuni
dögum milli klukkan 10 og 17 í síma 569
1100 og bréfum eða símbréfum merkt:
Vikulok, Fax 5691222.