Morgunblaðið - 10.11.1999, Qupperneq 30

30 MIÐVIKUDAGUR 10. NÓVEMBER 1999
MORGUNBLAÐIÐ
LISTIR
Minnismerki eftir íslenska myndlistarkonu afhjúpað í Þýskalandi
Aðalatvinnu-
greina bæjar-
ins frá fornu
fari minnst
MINNISMERKI eft-
ir myndlistarkonuna
Guðrúnu Tryggva-
dóttur var afhjúpað
á gamla markaðs-
torginu í miðbæ
Grofialmerode í
Þýskalandi 29. októ-
ber sl. Að undan-
förnu hefur verið
unnið að endur-
bótum á steinlögð-
um strætum miðbæj-
arins og segja má að
tilkoma minnis-
merkisins hafí verið
punkturinn yfír i-ið
í endurlífgun gamla
bæjarins.
Verkið vann Guð-
rún að beiðni bæjarstjóra Grofi-
almerode en það er sett saman af
þremur stórum plötum úr eðal-
stáli og á hverja þeirra hefur
verið skorið með leysigeisla tákn
fyrir eina af þremur aðalat-
vinnugreinum bæjarbúa frá
fornu fari. Þessar greinar eru
glerblástur, sem nú er raunar af-
lagður á svæðinu, leirkerasmíði
og námugröftur, en tvær síð-
astnefndu atvinnugreinarnar eru
þar enn í hávegum hafðar, enda
leir- og kolanámur
nánast við hvert
fótmál í nágrenn-
inu, að sögn Guð-
rúnar. í plötu gler-
blásarans er greypt
gler, leirkerasmið-
urinn er með kera-
mik og í plötu
námamannsins er
granítsteinn, sem
tákn fyrir kol og
annan námugröft.
Táknrænt fyrir
það sem hefur
gert bæinn að því
sem hann er
í bænum er gler-
og keramiksafn og
er minnismerkinu einnig ætlað
að vekja athygli gesta bæjarins á
því. Á næstu dögum verður verk-
ið lýst upp innan frá, þannig að
það verði vel sýnilegt vegfarend-
um á dimmum vetrarkvöldum.
„Sú hugmynd kom upp hjá
bæjaryfírvöldum hér í fyrra að
það þyrfti að setja upp verk sem
væri táknrænt fyrir það sem hef-
ur gert þennan bæ að því sem
hann er,“ segir Guðrún í samtali
við Morgunblaðið, en Grofi-
Guðrún Tryggvadóttir
Hessisch Niedersachsische Allgemeine Zeitung/Forbert
Minnismerkið afhjúpað á torginu í Grofialmerode. Á þeirri hlið sem
að Ijósmyndaranum snýr má sjá leirkerasmið að störfum.
Bæjarbúar virða fyrir sér minnismerkið. Á hliðunum sem hér sjást
eru tákn námuvinnslunnar í bænum, granítsteinninn niðri við jörð-
ina, og glerblástursins, glerkúlan sem maðurinn til hægri þreifar á.
almerode er um 20 km austan
Kassel, nú í miðju Þýskalandi.
Guðrún hefur verið búsett í
Grofialmerode siðastliðin fímm
ár og rekur þar eigin lista- og
auglýsingastofu, Kunst &Werb-
ung, Art & Advertising Inter-
national. Áður hafði hún starfað
að list sinni hér á Iandi um árabil,
haldið fjölda einkasýninga hér og
erlendis og tekið þátt í samsýn-
ingum. Hún hlaut starfslaun Iista-
manna árið 1985 og stofnaði
Myndmenntaskólann Rými 1992.
Námskeið
ígerð
sjón-
varps-
þáttaraða
LEIKSKÁLDAFÉLAG ís-
lands og Listaháskóli Islands
standa fyrir námskeið í gerð
sjónvarpsþáttaraða dagana
12.-14. nóvember nk. í sam-
vinnu við Stöð tvö og Leiklist-
arsjóð Þorsteins Ö. Stephen-
sens við Ríkisútvarpið.
Aðstandendur Taxa-
þáttanna lesa fyrir
Á námskeiðinu, sem fram
fer í húsakynnum Listahá-
skólans að Skipholti 1, munu
þrír af aðstandendum Taxa
sj ónvarpsþáttaraðarinnar
dönsku, miðla íslenskum höf-
undum og öðru fagfólki af
reynslu sinni.
Fyrirlesaramir eru Stig
Thorsboe, aðalhöfundur þátt-
anna, sem einnig stóð að gerð
þáttaraðarinnar, Landsbyen;
Svend Clausen, framleiðandi
Taxa þáttanna; og Nikolaj
Scherfig, þáttahöfundur. Fyr-
irlesararnir tjá sig á móður-
máli sínu, dönsku, en þátttak-
endur geta beitt Norðurlanda-
málum eða ensku. Fundar-
stjóri verður Sveinbjörn I.
Baldvinsson, sem einnig hefur
tekið þátt í gerð dönsku þátt-
anna.
Þátttakendafjöldi er tak-
markaður við 50 manns.
Skráning fer fram á skrif-
stofu Rithöfundasambands Is-
lands í Gunnarshúsi, Dyngju-
vegi 8.
„Slíkt er ægivald þessarar
borgar yfir hjörtum mannanna“
Herskálar frá stríðsárunum. Hér sjást skálar á milli
Flókagötu og Háteigsvegar.
BÆKUR
Sagnfræði
SAGA REYKJAVÍKUR,
BORGIN, 1940-1990,
FYRRI HLUTI OG SÍÐARI
HLUTI
Höfundur: Eggert Þór Bemharðs-
son.Prentun: Prentsmiðjan Oddi
hf. Útgefandi: Iðunn, 1998. Fyrri
hluti 420 bls. og síðari hluti 508 bls.
STUNDUM mætti ætla að
Reykjavík væri móðir allra lasta,
rót allra vandamála. Þar dvelur
ljótleikinn. Þar hefst tortíming
landsbyggðarinnar. Það er hins
vegar svo að hvað sem öllum
byggðavanda líður er öflug höfuð-
borg forsenda þess að byggð í
þessu landi þrífist yfir höfuð.
Tómas Guðmundsson opnaði
með kveðskap sínum um Reykja-
vík að borgin gæti verið falleg og
átt sínar heillandi hliðar hvað sem
allri sveitarómantík liði. Eggert
Þór Bemharðsson sagnfræðingur
gengur í verki sínu um sögu
Reykjavíkur frá 1940 til 1990 skrefi
lengra og segir borgina hafa verið
nauðsyn: „Til þess að standast
samkeppni og samjöfnuð viðýmsar
nágrannaþjóðir sínar var Islend-
ingum nauðsynlegt að eignast
borg. Vöxtur Reykjavíkur vai- því
ein forsenda nútímaþjóðfélags á
íslandi."
Þessi orð eru umhugsunarefni
fyrir þá, sem líta svo á að Reykja-
vík sé dragbítur og grafi undan
byggð í landinu með því að lokka til
sín fólk annars staðar sem segull
væri. Egger Þór bendir á að vöxtur
og viðgangur Reykjavíkur hafi átt
ríkan þátt í því að gera Islending-
um kleift að koma á fót margvís-
legri starfsemi í atvinnu- og menn-
ingarmálum, sm þeir hefðu annars
ekki staðið undir og ekki hefði verið
unnt að halda uppi í fámenni. í
borginni hafi skapast forsendur til
að veita þjónustu, sem annars hefði
þurft að sækja til útlanda.
Eggert Þór hefur skilað miklu
verki í tveimur bindum. Saga
Reykjavíkur er glæsilegt verk í alla
staði, sérdeilis læsilegt og prýtt
ógrynni mynda, sem valdar em af
mikilli kostgæfni. Þar fara saman
ljósmyndir og teikningar, kosn-
ingaspjöld og auglýsingar, sem
veita bókinni ómetanlega dýpt. Oft
og tíðum fara myndir og atburðir
saman með þeim hætti að stendur
ljóslifandi fyrir augum lesandans
og tíðarandinn öðlast nánast áþreif-
anleika. Gildir þá einu hvort verið
er að fjalla um lokun Tónabæjar og
unglingafjöld á Hallærisplaninu
eða átök í borgarstjóm. Það hversu
trúverðug mynd er dreginn upp af
þeim tíma, sem sá er þetta skrifar
þekkir, gefur til kynna að það sama
eigi við um áratugina á undan.
Það er ljóst að höfundurinn hefur
lagt mikið á sig við efnisöflun og
farið yfir ógrynni heimilda, birtar
og óbirtar, þar á meðal gestabækur
Höfða og upplýsingar frá garð-
yrkjudeild Reykjavíkur um
kartöflugarða. Þessi mikla vinna
gerir það að verkum að hann hefur
á takteinum almennar upplýsingar
um þróun Reykjavíkur, en getur
um leið dregið fram persónulega
reynslu manna af því sem hann er
að lýsa. Gott dæmi um það er frá-
sögn af húsnæðisvandanum í
Reykjavík þar sem saman fara súl-
urit og yfirlit yfir byggingafram-
kvæmdir í borginni og frásögn
manns, sem er að leita að íbúð fyrir
sex manna fjölskyldu, af aðkomu að
húsi þar sem „[sjlaginn lak niður
eftir veggjunum, klósettið var allt
brotið og brenglað, dúkarnir höfðu
grotnað í sundur á gólfunum,
gluggar voru litlar borur“.
Höfundurinn kýs að skipta við-
fangsefninu niður í efnisflokka og
er það vel til fundið. Þótt það skapi
hættu á endurtekningu hefði hitt
fyrirkomulagið boðið heim glund-
roða og óreiðu. í svo viðamiklu
verki verður heldur aldrei komist
hjá endurtekningu eigi textinn að
vera aðgengilegur, ekki síst þegar
grípa þarf niður í bókinni og fræð-
ast um einstaka kafla í sögu borg-
arinnar. Sú saga, sem Eggert Þór
segir, sýnir glöggt hve snar þáttur
Reykjavíkur er í Islandssögunni og
þróun mála og skipan á seinni hluta
þessarar aldar. Bækurnar taka
einnig til tíma örra breytinga og
koma glöggt fram þeir vaxtarverk-
ir, sem gengu yfir í Reykjavík og
hófust fyrir alvöru á hemámsárun-
um. Eins og höfundur bendir á varð
þessi uppgangur í Reykjavík síðar
en víðast hvar annars staðar í heim-
inum og mátti því læra af mistökum
annarra.
Enginn þáttur í borgarlífínu er
vanræktur. Þróun togaraútgerðar,
verslunar, iðnaðar, byggðar og vel-
ferðarkerfisins eru gerð skil. Sömu
sögu er að segja um félagslíf,
íþróttir, menningu -meira að segja
biðraða- og drykkjumenningu - og
listir. I bókinni kemur meðal ann-
ars fram að borgin hafi_ verið
grunnurinn að því að gera Islend-
inga að „bókaþjóð". Gróska stríðs-
áranna gerði fólki, sem áður hafði
ekki efni á því, kleift að eignast
bækur. Þegar vöruskortur var
vegna stríðsins urðu bækur hentug
gjafavara og undir 1950 voru fram-
leiddar milli 800 og 900 þúsund
bækur í Reykjavík. Það ár störfuðu
4,5% vinnandi manna í Reykjavík
við bókaútgáfu og -sölu. í þéttbýl-
inu var því lagður gmnnur að vax-
andi bókaútgáfu.
Eggert Þór tekur þó fram að
„borgarbyltingin" hafi skollið af
meiri þunga á Islendingum en flest-
um öðram þjóðum þar sem á
nokkram áratugum varð til borg,
sem gnæfði yfir allt annað í land-
inu. Þar er komin ástæðan fyrir
þeirri togstreitu milli borgar og
dreifbýlis, sem enn kveður rammt
að á okkar dögum. Þessi togstreita
á sér ekki síst forsendur í aðdrátta-
rafli borgarinnar á landsmenn.
Hann vitnar í orð Steins Steinars
um hið mikla seiðmagn Reykjavík-
ur, sem hafi „dregið svo átakanlega
á tálar gamla héraðshöfðingja og
dannebrogsmenn út um byggðir
landsins, að þeir hafa rifið sig upp
frá búum sínum, selt aleigu sína
fyrir slikk til þess eins að verða
götusóparar, rakkarar eða stefnu-
vottar í Reykjavík. Slíkt er ægivald
þessarar borgar yfir hjörtum
mannanna“. í Sögu Reykjavíkur er
tekið tillit til jafnt þess stóra sem
þess smáa og nostur höfundarins
við viðfangsefni sitt gerir bækurn-
ar sérlega læsilegar og skemmti-
legar og gerir það að verkum að
andi borgarinnar svífur yfir vötn-
um. Bækur þessar sýna einnig að
Reykjavík er ekki andskoti heldur
aflvaki þjóðlífsins, að öðram þátt-
um þess ólöstuðum.
Karl Blöndal