Morgunblaðið - 02.04.2000, Qupperneq 12

12 SUNNUDAGUR 2. APRÍL 2000
ERLENT
MORGUNBLAÐIÐ
Eitt skref áfram og
tvö aftur á bak
Eftir sjö ára samningaþóf hillir nú undir
endanlegan friðarsamning milli Israela og
Palestínumanna. Það þýðir þó ekki að sætt-
ir hafi tekist með þjóðunum. Margir telja að
raunverulegur friður verði aldrei annað en
- ■ 7
hilling. Oli Jón Jónsson var í Israel.
Reuters
Palestfnumaður ríður asna sínum fram hjá hópi gyðingalandnema sem
mótmæla brottflutningi ísraelska hersins frá Vestur-bakkanum. „Araf-
at drepur gyðinga í þágu friðar,“ stendur á mótmælaspjaldi með mynd
af Yasser Arafat, leiðtoga Palestínumanna.
UMHVERFIS byggð gyð-
ingalandnema í Kfar
Ezion, sem liggur
skammt suður af Jerúsal-
em, hefur verið reist tvöföld girðing.
Innri girðingin er lágreist og virðist
ekki gerð til að hefta för nokkurrar
skepnu, nema e.t.v. sauðkindar sem
kynni að vera á beit í nærliggjandi
högum. Um það bil tveimur metrum
utan við hana rís önnur og hærri
girðing. Sú er rúmir tveir metrar á
hæð, klædd sterklegu og þéttriðnu
stálneti og efst eru nokkrir gadda-
vírsstrengir sem augljóslega eiga að
koma í veg fyrir að menn geti komist
yfir.
Aðeins nokkur ár eru síðan ytri
girðingin var reist. Fram að því hafði
ekki verið þörf fyrir svo öfluga vörn
fyrir landnemabyggðimar. Breyt-
ingin varð með samkomulagi Israela
og Palestínumanna í Osló árið 1993
um að hefja viðræður um frið milli
þjóðanna. Friðarferlið hefur gert að-
stæður ótryggari fyrir íbúa Kfar
Ezion og aðra gyðingalandnema á
hinum svokölluðu „hernumdu svæð-
um“.
Á stærð við
Borgarljarðarhérað
Oslóar-samkomulagið hefur valdið
aukinni spennu milli gyðinga og Pal-
estínumanna á Vesturbakka árinnar
Jórdan, sem er landspilda svipuð að
stærð og Mýra- og Borgarfjarð-
arsýsla. Vesturbakkinn er hluti hem-
umdu svæðanna en það em svæði
sem ísraelar hemámu í átökum við
arabaríkin árið 1967.
Margir Palestínumenn era andvíg-
ir friðarferlinu. Þeir óttast að það
muni ekki leiða til þess að Israelar
skili aftur að fullu því landi sem Pal-
estínumenn telja sína eign. Landnám
gyðinga á hernumdu svæðunum er
þeim þymir í augum og segja þeir að
ijölgun fólks í landnemabyggðunum
sýni að ísraelar ætli sér smátt og
smátt að leggja þessi svæði undir sig
og flæma réttmæta eigendur lands-
ins burt. Máli sínu til stuðnings
benda Palestínumenn á tölur yfir
nýjar húsbyggingar á svæðum gyð-
ingalandnema á Vesturbakkanum.
Nærri því fimm þúsund ný íbúðarhús
hafa verið byggð þar á einu ári.
í Kfar Ezion og öðram byggðum
gyðingalandnema á Vesturbakkan-
um ríkir ótti við að hópar Palestínu-
manna hyggist beita hryðjuverkum
til að reyna að flæma landnemana
burt. Nú þegar hafa landnemar orðið
fómarlömb árása hryðjuverka-
manna.
,Árásir á íbúa landnemabyggð-
anna hafa verið um 20 síðan friðar-
ferlið hófst og margir hafa látið lífið
eða særst í þessum árásum,“ segir
talsmaður YESHA, sem era samtök
gyðingalandnema á Vesturbakkan-
um. Talsmaðurinn, kona á miðjum al-
dri, segir að henni hafi borist morð-
hótanir og hún segist hafa vissu fyrir
því að nafn hennar sé á dauðalista pa-
lestínskra hryðjuverkasamtaka.
YESHA-samtökin hafa miklar
áhyggjur af því að landnemabyggð-
imar einangrist eftir að ríki Palest-
ínumanna verður stofnað og þau ótt-
ast um öryggi íbúanna. „Palestínska
lögreglan hefur í fóram sínum mikið
af ólöglegum vopnum sem átti að
vera búið að láta af hendi samkvæmt
friðarsamkomulaginu en það hefur
ekki verið gert. Það er verið að
blekkja þjóðina, telja fólki trú um að
við getum búið hér áfram eftir að Pal-
estínu-ríkið verður að veraleika.
Auðvitað vill enginn stríð. Ég hef
sjálf verið í hemum og særst í átök-
um og bömin mín hafa gegnt her-
þjónustu. En forystumenn Palestínu-
manna hér á Vesturbakkanum hafa
bannað fólki sínu að eiga nokkuð
saman við okkur að sælda og í skól-
um þeirra er alið á hatrinu."
AIls búa á bilinu 160-170.000 ísra-
elar á Vesturbakkanum, flestir
þeirra landnemar sem tekið hafa sér
bólfestu á svæðinu síðustu áratugi.
YESHA-samtökin halda því fram að
mikill meirihluti Palestínumanna búi
einungis á um þriðjungi þess land-
svæðis sem venja er að nefna Vestur-
bakka Jórdanar. Samtökin segja að
verið sé að afhenda Palestínumönn-
um óbyggð svæði, eyðimerkur, sem
enginn hafí nokkurn tíma búið á og
ekki sé ástæða til að þeir hafi yfirráð
yfir fremur en ísraelar.
Palestínumenn hafa þegar fengið
full yfirráð yfir nokkrum bæjum þar
sem þeir era í meirihluta, s.s. Bet-
lehem, Jeríkó, Hebron og Ramalla,
en öðrum svæðum er stjórnað sam-
eiginlega af Israelum og Palestínu-
mönnum. Ekki er enn ljóst hversu
stór hluti Vesturbakkans mun verða
hluti hins nýja Palestínuríkis þegar
endanlegt friðarsamkomulag verður
í höfn. Palestínumenn hafa ávallt
krafist þess að ísraelar láti af hendi
allt það land sem þeir hernámu fyrir
33 árum. Til þess mega landnemarnir
ekki hugsa.
Að ala upp friðinn
Margir hafa bent á að eina leiðin til
að koma á varanlegum sáttum milli
Israela og Palestínumanna liggi í
„friðarappeldi“ bama. í bráða-
birgðasamkomulagi þjóðanna frá
1995 um hernumdu svæðin er sér-
staklega kveðið á um að menntun
bama og ungmenna skuli miða að því
að stuðla að friði. Margt virðist hins
vegar enn standa í vegi fyrir því að
uppeldi og íræðsla þjóni þessu
markmiði.
Síðustu mánuði hefur staðið harð-
vítug deila vegna ákvörðunar
menntamálaráðherra Israels, Yossi
Sarid, um að ljóð eftir þjóðernissinn-
að palestínskt ljóðskáld, Mamhloud
Darwish, skuli kennd í bamaskólum í
ísrael. Mjög mikil andstaða hefur
verið víða í samfélaginu við ákvörðun
ráðherrans. Deilan hefur einnig orðið
til þess að veikja stoðir ríkisstjórnar-
innar á þinginu, Knesset. Einna
hörðust andstaða hefur komið frá
Shas-flokknum, sem á aðild að ríkis-
stjórninni og er flokkur trúaðra gyð-
inga. Flokkurinn, sem hlaut 13% at-
kvæða í síðustu þingkosningum í
ísrael, sækir fylgi sitt einkum til
austrænna gyðinga úr lægri stigum
samfélagsins. ' Austrænir gyðingar
era þeir íbúar landsins sem era af-
komendur gyðinga sem ávallt hafa
búið í Mið-Asturlöndum og eru því
ekki aðfluttir á sama hátt og afkom-
endur evrópskra gyðinga. MeðHmir
Shas-flokksins reka sérstaka skóla
og vilja að bömin fái trúarlega upp-
fræðslu. Deilt hefur verið um íjár-
veitingar til þessara skóla innan rík-
isstjórnarinnar.
Yfirvöld menntamála á yfirráða-
svæðum Palestínumanna hafa nú
ákveðið að ísraelskar bókmenntir
verði settar á námskrá palestínskra
grannskóla. Ekki er þó víst að öll pal-
estínsk böm verði látin lesa verk
gyðingahöfunda þar sem hverjum
skóla mun verða í sjálfsvald sett
hvort hann kennir þau eða ekki.
Mikilvægi „innri friðar“ í ísrael
Rúmlega 900.000 arabar, kristnir
menn og músUmar era ísraelskir rík-
isborgarar og hafa búið innan landa-
mæra ríkisins allt frá stofnun þess
árið 1948. Aðeins hluti þeirra lítur á
sig sem Palestínumenn. Sambúð gyð-
inga og israelskra araba hefur löng-
um verið stirð og hafa hinir síðar-
nefndu ávallt talið sig vera annars
flokks borgara í landinu. Margir telja
að með því að jafna stöðu gyðinga og
araba innan Israels stuðli ísraelsk
stjórnvöld einnig að bættum sam-
skiptum við Palestínumenn.
Fyrir skömmu kvað hæstiréttur
ísraels upp dóm í mjög umdeildu
máli sem varðaði réttindi arabíska
minnihlutans í landinu. Arabísk hjón
sóttu um lóð til yfirvalda undh' hús-
byggingu en var synjað vegna þess
að þau vora arabar en ekki gyðingar.
Hjónin kærðu úrskurðinn og gekk
málið alla leið til hæstaréttar sem
komst að sögulegri niðurstöðu.
I Israel gildir sú skipan að allt land
sem einstaklingar hafa ekki fest kaup
á eða erft er í eigu ríkisins. Byggð í
þorpinu Katzir, þar sem arabísku
hjónin hugðust setjast að, hófst árið
1982 og hafði Gyðinglega stofnunin í
Israel (JAFI) umsjón með úthlutun
lóða fyrir hönd hins opinbera. Stofn-
unin gegnir mjög sérstöku hlutverki í
ísraelsku samfélagi og má teljast
einsdæmi í heiminum. Hún hefur
verið til frá árinu 1929 og er gjaman
sögð hafa lagt granninn að stofnun
Israelsríkis. Frá upphafi hefur Gyð-
inglega stofnunin séð um að útvega
gyðingum hvaðanæva að í heiminum
land og lifibrauð í Israel. A síðustu
fimmtíu árum hafa 2,7 milljónir gyð-
inga flust til landsins fyrir tilstilli
JAFI.
Þar sem Gyðinglega stofnunin hef-
ur það hlutverk að útvega gyðingum í
ísrael jarðnæði gat hún ekki tekið
umsókn arabísku hjónanna til greina
og var henni því vísað frá. Hæstirétt-
ur ísraels komst hins vegar að því að
yfirvöldum væri óheimilt að mismuna
þegnunum með þessum hætti. Einn-
ig komst rétturinn að því að stjóm-
völdum væri óheimilt að fela JAFI að
úthluta landi þar sem ljóst væri að
stofnunin úthlutaði einungis landi til
gyðinga. Rökstuðningur réttarins
þykir athyglisverður því leitast er við
að sýna fram á að niðurstaðan leiði
bæði af þeirri staðreynd að ísrael er
gyðinglegt ríki og af þeirri forsendu
að ríkið er byggt á grandvallarregl-
um lýðræðis og mannréttinda.
Urskurðurinn leiddi til harðra
mótmæla af hálfu gyðinga í landinu.
Málið hefur einnig vakið upp deilur
um stjómskipun landsins og orðið til-
efni umræðna um grandvöll og eðli
lýðræðisins í Israel. „Ef rétturinn
hefði tekið upp á því að haga sér
svona fyrir fimmtíu áram væri Isra-
elsríki ekki til,“ segir Benny Elon,
einn fjögurra þingmanna Þjóðarein-
ingarflokks ísraels (Halchud Ha-
Leumi). „Það skýtur skökku við að
ríkisvaldið skuli ekki mega láta Gyð-
inglegu stofnuninni, sem í raun stofn-
aði Israelsríki, eftir að úthluta landi.
Fyrir aðeins nokkram vikum felldi
þingið tillögu tveggja arabískra þing-
manna um að ríkisvaldinu yrði
óheimilt að fela JAFI að úthluta
landi. Rétturinn hefur þar með tekið
fram fyrir hendurnar á lýðræðislega
kjörnum fulltrúum og það er óviðun-
andi. Það má vel halda því fram að
tími sé kominn til að afnema þá mis-
munun sem felst í því að ríkisvaldið
er gyðinglegt í Israel. En ákvörðunin
á að vera í höndum Knesset.“
Efnahagslegt misgengi
Því hefur verið haldið fram að sá
mikli munur sem verið hefur á hag-
þróun í Israel og á yfirráðasvæðum
Palestínumanna síðustu ár sé alvar-
legasta hindrunin fyrir framgangi
friðarins. Mikið atvinnuleysi og
kyrrstaða hefur einkennt atvinnulíf á
hemumdu svæðunum undanfarin ár,
meðan hagvöxtur hefur verið mjög
mikill í Israel, að meðaltali 5-6% á ári
síðan 1991. Vöxturinn hefur verið
einna mestur í hátækni- og þekking-
argreinum og hefur Israel þegar
skipað sér á bekk með þeim löndum
þar sem tölvu- og hugbúnaðarfyrir-
tæki hafa dafnað hvað best í heimin-
um.
„Síðan Persaflóastríðinu lauk hafa
auknar líkur á friði fyrir botni Mið-
jarðarhafs meðal annars valdið því að
auðveldara hefur orðið að laða
áhættufjármagn til Israels. Við telj-
um að riæsti Kísildalur heimsins
verði í ísrael," segir David Assia,
einn stofnenda og æðstu yfirmanna
hugbúnaðarfyrirtækisins Magic.
Magic var stofnað árið 1983 og hefur
meðal annars sérhæft sig í hönnun
hugbúnaðar fyrir netverslanir. Fyr-
irtækið hefur vaxið mjög hratt, hefur
nú um 700 starfsmenn á sínum snær-
um og rekur dótturfyrirtæki í 14
löndum.
Á síðustu áram hafa mörg öflug-
ustu fjármála- og fjárfestingarfyrir-
tæki heims lagt fé í uppbyggingu há-
tækniiðnaðarins í Israel og flest
stærstu tölvu- og hugbúnaðarfyrir-
tæki heims hafa starfsstöðvar í land-
inu. Listinn yfir nöfn fyrirtækjanna
er langur. Meira en 100 ísraelsk há-
tæknifyrirtæki era nú skráð í Nasd-
aq-kauphölHnni og undanfarin ár
hafa þessi fyrirtæki aflað jafnvirði
hundraða milljarða íslenskra króna í
opinberam hlutafjárútboðum í
Bandaríkjunum. Á síðasta ári einu
námu nýfjárfestingar í hátækmið-
naði í ísrael jafnvirði tæplega 120
milljarða íslenskra króna og er Israel
nú í hópi þeirra ríkja heims þar sem
fjárfesting í hátæknigreinum er hvað
mest. Það hlýtur að teljast athygUs-
verður árangur, sérstaklega í ljósi
þess að íbúar landsins era aðeins rétt
rúmlega 6 milljónir.
Að mati David Assia liggur skýr-
ingin á hinum mikla uppgangi í ísra-
elskum hátækniiðnaði einkum í því
að í landinu er mikið af hæfu og vel
menntuðu starfsfólki. Hann bendir
einnig á þann frumkvöðlaanda sem
einkennt hefur samfélagið frá upp-
hafi. „Herinn hefur gegnt mikilvægu
hlutverki í þessu sambandi. í fyrsta
lagi er hann mjög öflugur og ver land
okkar fyrir árás, sem vitanlega er
framskilyrði þess að blómlegt at-
vinnulíf geti þrifist. En annað og ekki
síður mikilvægt hlutverk hersins hef-
ur verið að fóstra tækniþekkingu og
standa fyrir öflugu rannsókna- og
þróunarstarfi í tengslum við hátækni
í hemaði. Allir framkvæmdastjórar
ísraelskra hátæknifyrirtækja sem
náð hafa árangri á heimsvísu, ég þar
með tafinn, störfuðu áður við hátækni
innan hersins."
Annað atriði sem Assia nefnir sér-
staklega er mikið framboð af sér-
fræðingum á sviði tækni og vísinda.
„Margir hafa undrast það að á göng-
um ísraelskra hátæknifyrirtækja
heyrist fólk gjarnan tala saman á
rússnesku. Rússneskir innflytjendur
sem hingað hafa komið síðan Sovét-
ríkin liðu undii' lok era margir mjög
vel menntaðir og hafa fundið sér far-
veg innan hátæknifyrirtækjanna."
Eina færa leiðin
Sá uppgangur sem „nýja hagkerf-
ið“ hefur skapað í Israel er í hrópandi
mótsögn við það ástand sem ríkir í
efnahags- og atvinnumálum á yfir-
ráðasvæðum Palestínumanna. I síð-
ustu viku birti Alþjóðavinnumála-
stofnunin (ILO) upplýsingar um
vinnumarkað á Vesturbakkanum og
á Gaza-svæðinu þar sem fram kemur
að flest fyrii'tækin era lítil fjölskyldu-
fyrirtæki í hefðbundnum iðnaði eða
þjónustu. Bæði framleiðni og gæði
vöra og þjónustu era slök miðað við
ísraelsk fyrirtæki. Opinbert atvinnu-
leysi er 10% á Vesturbakkanum en
yfir 16% á Gaza-svæðinu.
Nokkur hátækniiyrirtæki í ísrael
hafa nú stofnað til samstarfs við aðila
á yfirráðasvæðum Palestínumanna.
David Assia segir að þegar hafi verið
hrint af stokkunum áætlunum um
samvinnu palestínskra og ísraelskra
fyrirtækja á sviði hugbúnaðarþróun-
ar. Magic á einnig í samstarfi við fyr-
irtæki í nágrannalöndum ísraels,
jafnvel í ríkjum þar sem valdhafar
líta á Israel sem svarinn óvin. „Við
lítum svo á að besta leiðin til að koma
á friði milli fólks liggi gegnum við-
skiptin,“ segir Assia.
Friðarferli Israela og Palestínu-
manna er nú að nálgast lokaáfanga
sinn þótt e.t.v. séu erfiðustu deilu-
málin enn óleyst. Yasser Arafat,
óskoraður leiðtogi Palestínumanna,
hefur ítrekað lýst því yfir að Palest-
ínuriki verði formlega stofnað um
miðjan september næstkomandi,
hvort sem endanlegt friðarsam-
komulag verður í höfn eða ekki. Flest
bendir til þess að langur tími muni
líða áður en grær um heilt milli ná-
grannaþjóða á svæðinu fyrir botni
Miðjarðarhafs. Sumir eru jafnvel
þeirrar skoðunar að aldrei takist að
stilla til friðar milli Israela og Palest-
ínumanna. Og meðan David Assia og
aðrir þeir sem trúa á mátt viðskipt-
anna vinna að því að rífa niður girð-
ingar milli fólks reisa gyðingaland-
nemar í Kfar Ezion nýjar girðingar
milli sín og Palestínumanna. „Friðar-
ferlið er stundum eins og að taka eitt
skref fram á við og svo tvö skref aftur
á bak,“ segir gamalreyndur embætt-
ismaður í ísraelsku utanríkisþjónust-
unni. „Við vitum hvorki hvaða árang-
ur hlýst af þessu öllu saman né
heldur hvenær hann kemur í ljós. En
við verðum að halda áfram að reyna
að feta veg friðarins. Það er einfald-
lega engin önnur leið fær.“