Morgunblaðið - 01.02.2001, Blaðsíða 34

LISTIR
34 FIMMTUDAGUR 1. FEBRÚAR 2001 MORGUNBLAÐIÐ
Á SÝNINGUNNI er fjallað umhelstu þætti sem varða sögu Þjóð-skjalasafnsins og vistarverur þess.Auk þess er gefin innsýn í ýmsa
þætti er varða starfsemina, raktar eru
skyldur stofnana og embætta til skjalaskila
og litið til aðbúnaðar í geymslum safnsins.
Gestum gefst auk þess kostur á að skoða
svipmyndir úr sögu safnsins og myndir af
skrautlegum og sérkennilegum skjölum,
kortum og gripum, sem tilheyra safninu, á
myndskyggnum.
Sýningin ber yfirskriftina „Söfn þessi eru
sómi og gagn allrar þessarar þjóðar“ og er
þar um að ræða tilvitnun í bréf sem Jón Þor-
kelsson ritaði en hann var skipaður lands-
skjalavörður árið 1899 og varð fyrstur til
þess að gegna því embætti á Íslandi. „Nafn
sýningarinnar vísar þannig til brautryðj-
andastarfs Jóns, sem hófst fyrir 101 ári, en
hluti sýningarinnar er tileinkaður honum,
auk þess sem í þessari tilvitnun felst dálítill
pólitískur broddur,“ segja þau Jón og Krist-
jana. „Auk þess að kynna starfsemina hér
viljum við með sýningunni vekja athygli á
aðbúnaði safnsins sem er mjög ábótavant,“
segir Kristjana. Heiti sýningarinnar er úr
bréfi sem ritað er árið 1902 í tilefni af slæ-
legum öryggismálum og aðbúnaði skjala-
safnsins sem þá var til húsa í Alþingishús-
inu. Bréfið er að finna á sýningunni en þar
er skorað á forseta Alþingis að tóbaksreyk-
ingar verði bannaðar í húsinu þar sem þær
séu iðkaðar „alt frá yzta þröskuldi um for-
stofu, uppi um stiga og alla ganga, á áheyr-
endapöllum og inn um þingsali og hvert skot
herbergja þeirra, sem undir þingið liggja, af
þingmönnum, þingskrifurum og öllum lýð,
sem eingin umsjón getur náð til, eins og nú
stendur“, segir í bréfinu. „Jón Þorkelsson
hafði mjög skemmtilegan ritstíl eins og sjá
má í þeim bréfum og skjölum hans sem hér
eru til sýnis,“ segir Jón. Vonandi hafa menn
áttað sig á að mikilvæg skjöl, tóbaksreykur
og eldur fara ekki saman.
Úr héraði í þjóð
Skjalasafnið var stofnað árið 1882 eftir að
landshöfðingi mælti svo fyrir að skjalasöfn
helstu embætta landsins skyldu geymd á
Dómkirkjuloftinu. Jón Þorkelsson var skip-
aður skjalavörður árið 1899 og sama ár var
safnið flutt yfir í Alþingishúsið. Árið 1909
fékk safnið síðan betri aðstöðu í Safnahúsinu
við Hverfisgötu, en eftir því sem leið á öld-
ina fór að þrengjast um. Langt er síðan
byrjað var að flytja hluta af starfseminni í
húsakynni gömlu mjólkurstöðvarinnar á
Laugavegi 162 og er safnið nú komið eins og
það leggur sig í varanlegt húsnæði þar. Þar
er einnig til húsa viðgerðarstofa safnsins,
sem hóf starfsemi árið 1965.
Fram til ársins 1915 hét safnið Lands-
skjalasafn en þá var nafninu breytt í Þjóð-
skjalasafn eftir talsverðar umræður á Al-
þingi. „Þetta var mikilvægt fyrir sjálfstæði
þjóðarinnar því að gamla nafnið var í raun
dönsk arfleifð. „Land“ merkir „hérað“ á
dönsku, og þýðir „landsskjalasafn“ því í raun
„héraðsskjalasafn“,“ upplýsa skjalaverðir
blaðamann. „Það voru ekki allir sem áttuðu
sig á þessu, orðið „landshöfðingi“ hljómaði
t.d. virðulega í eyrum Íslendinga en í raun
er þessi titill hugsaður frá sjónarhorni Dana
og vísar til héraðshöfðingja. Jón Þorkelsson
var aftur á móti góður í dönsku og lagði
áherslu á að greint yrði þarna á milli.“
Aðbúnaður ófullnægjandi
Hlutverk Þjóðskjalasafnsins er að varð-
veita opinber gögn sem embættum og stofn-
unum er skylt að skila til safnsins þegar
skjölin verða 30 ára gömul. „Þau verða þá
opinber skjöl sem almenningi er heimilt að
skoða. Við fáum einnig yngri skjöl frá ýms-
um stofnunum og höldum utan um þau.
Skjöl sem berast okkur eiga að vera skráð
og flokkuð og okkar hlutverk er síðan að
varðveita þau og gera aðgengileg almenn-
ingi,“ segir Kristjana. „Það getur þó í mörg-
um tilfellum reynst þrautin þyngri þar sem
það fjármagn, sem nauðsynlegt er til þess að
skapa fullnægjandi geymsluaðstöðu sem
tryggir öryggi skjalanna og gott aðgengi, er
ekki fyrir hendi.“ Aðeins hluti af safninu er
geymdur í eldvörðum skápum líkt og notaðir
eru í nágrannalöndum en mestur hluti þess
er í lagerhillum eða hrúgum á vörubrettum.
Á sýningunni hefur verið komið fyrir sýnis-
eintaki af slíku vörubretti, en um 1.400
þeirra eru á víð og dreif um húsin, auk þess
sem nokkrar myndskyggnur sýna geymslu-
húsnæðið þar sem aðstæður eru hvað verst-
ar,“ segir Kristjana, en þær myndir kalla
þau Jón „hryllingsmyndirnar“ í hálfgerðu
gamni. Lesrými safnsins er einnig lítið og
aðeins til bráðabirgða. „Áætlað er að inn-
rétta lessal í stærra rými þegar svigrúm
gefst til þess,“ segir Jón. „Í raun höfum við
ágæta aðstöðu hérna. Það eina sem vantar
eru svona sjö til átta hundruð milljónir til
framkvæmda og þá er þetta fínt,“ segir Jón
og glottir við.
Hagsmunir einstaklinga
Eitt af meginverkefnum þjóðskjalasafns-
ins er lögum samkvæmt að tryggja hags-
muni og réttindi einstaklinga. Á sýningunni
gefur að líta sýnishorn af skjölum sem hafa
slíkar heimildir að geyma. Má þar nefna
kirkjubækur, ljósmæðrabækur, veðmála-
bækur, landamerkjabækur, þinglýsingar-
skjöl, máldaga, eignaskrár, prófbækur, lög-
skráningarbækur, skiptaskjöl og skatt-
skýrslur. „Þótt þetta séu gömul skjöl hérna
á sýningunni má segja að þetta sé nákvæm-
lega það sama og við erum að fást við í dag-
legu starfi okkar hér. Oft er þar um að
ræða mikilvæg gögn sem stuðla að úrskurð-
um í deilumálum,“ segir Kristjana. Þar er
um bæði stærri og smærri mál að ræða, en
þau hafa m.a. leitað eftir gögnum í
tengslum við þjóðlendumálið svonefnda, þar
sem deilt er um mörg hundruð ferkílómetra
lands. „Síðan getum við þurft að leita eftir
skjölum, þar sem verið er að skera úr um
hvort bakhús í miðbænum hafi umgengn-
isrétt um einhverja smávægilega spildu,“
bætir Jón við.
Fleiri sýningar fyrirhugaðar
Þótt sýningin í Þjóðskjalasafninu láti ekki
mikið yfir sér má þar fræðast um margt í
sögu og starfsemi safnsins. Þau Jón og
Kristjana virðast hafa tekið við hlutverki
Jóns Þorkelssonar við að vinna að því að
tryggja sem besta varðveislu skjalanna en
nú er skjalamagnið í safninu um 24.000–
30.000 hillumetrar. „Hún Kristjana sér nú
um að menn standi við sína skila- og flokk-
unarskyldu og pínir menn ef þess þarf
með,“ segir Jón sposkur en Kristjana vill
gera lítið úr því hlutverki. „Þetta er nátt-
úrulega bara grunnatriði, að gögn séu varð-
veitt og vel gengið frá þeim,“ segir hún.
Þau Jón og Kristjana ásamt Benedikt
Kristþórssyni, forverði við safnið, sáu um
að koma á fót sýningunni. Þau hyggjast
halda uppteknum hætti en næsta sýning
mun fjalla um sérkennileg skjöl í vörslu
safnsins. „Húsrými undir sýningar er
reyndar mjög takmarkað sem stendur.
Gaman væri þó að koma á fót sýning-
araðstöðu, þar sem halda mætti stærri sýn-
ingar,“ segir Jón. Núverandi sýning mun
standa fram eftir vori, eða þangað til þau
Jón, Kristjana og Benedikt ákveða að koma
næstu sýningu upp.
Saga, starfsemi og aðbúnaður kynnt á sýningu í Þjóðskjalasafni Íslands
Morgunblaðið/Jim Smart
Hér má sjá dæmi um skjöl sem eru geymd á vörubretti vegna aðstöðuleysis.
Jón Þorkelsson var fyrstur til að gegn embætti
þjóðskjalavarðar á Íslandi.
Bókarslitur sem Jón Þorkelsson skrifaði upp eftir „grautfúnum sáttarbókarblöðum“.
„Sómi og gagn
allrar þessar-
ar þjóðar“
Í Þjóðskjalasafni Íslands á Laugavegi 162 stendur yfir
sýning sem gefur yfirlit yfir sögu og starfsemi safnsins.
Heiða Jóhannsdóttir heimsótti þau Jón Torfason og
Kristjönu Kristinsdóttur skjalaverði sem höfðu frá
ýmsu fróðlegu að segja.