Morgunblaðið - 23.02.2002, Blaðsíða 32

Oft leynist ým-
islegt girni-
legt í ísskápn-
um, sem getur
freistað á
kvöldin og
nóttunni.
Læknar eru
hins vegar
farnir að efast
um að löng-
unin í næt-
urbita stjórn-
ist af svengd
eingöngu og
telja að um
heilsufars-
vanda geti
verið að ræða.
32 LAUGARDAGUR 23. FEBRÚAR 2002 MORGUNBLAÐIÐ
Sæll Björn, ég lenti í þeirri óskemmtilegu
reynslu, fyrir nokkru, að það var brotist inn hjá
mér á meðan ég var í útlöndum. Síðan þá hef ég
alltaf áhyggjur þegar ég yfirgef heimili mitt, ég er
hrædd á nóttinni og ég virðist engum treysta. Er
eðlilegt að fólk finni fyrir allskonar óþægindum
eftir svona atburð og jafnvel í lengri tíma?
SVAR Flestir ganga í gegnum einhveróþægindi eftir innbrot, en það er
þó mismunandi eftir fólki og eðli innbrotsins
hversu mikil óþægindin eru og hversu lengi
þau vara. Fyrstu viðbrögð eru oft þau að fólk á
erfitt með að trúa að innbrot hafi átt sér stað,
sem þróast oft yfir í mikla reiði, pirring og
hræðslu. Sumir eru alveg rólegir í fyrstu, á
meðan einstaka fólk fær mjög mikið áfall.
Þessum viðbrögðum fólks, eftir innbrot, hefur
verið skipt niður í þrjú stig, það fyrsta á sér
stað fyrstu dagana eftir innbrotið og þá eru
viðbrögðin t.d. hræðsla, og margir upplifa þá
tilfinningu að innbrotsþjófurinn hafi þröngvað
sér inn í einkalíf og friðhelgi þess. Á þessu stigi
á fólk oft erfitt með að losna við hugsunina um
innbrotið úr huga sínum. Um 65% finna ennþá
fyrir þessum tilfinningum 4–10 vikum seinna
auk þess að finna fyrir stöðugu öryggisleysi.
Lítill hluti fólks missir almenna trú á fólki yf-
irleitt, á í miklum svefnerfiðleikum og finnst
allar eigur sínar vera skítugar og ógeðfelldar.
Á þessum tíma er fólk á svokölluðu miðstigi,
það reynir að ná stjórn aftur með því að vinna
með lögreglunni, komast að því hverju var
stolið, fá bætur frá tryggingafélagi, setja upp
lása, króka og viðvörunarkerfi svo eitthvað sé
nefnt. Á þessum tíma er fólk líka að leita skýr-
inga á verknaðinum, t.d.: „Af hverju braust
innbrotsþjófurinn inn?“; „af hverju ég?“; „af
hverju braut hann hluti eða ekki?“; „af hverju
tók hann þetta og ekki hitt?“ Fólk fer oft að
gruna alla í kringum sig, vini, blaðberann,
sölumanninn sem kom vikuna áður, o.s.frv. og
finnst jafnvel að allir í kringum sig hafi illt í
hyggju. Þriðja stigið er svo þegar fólk reynir
að koma lífi sínu aftur í eðlilegt horf, t.d. með
því að fara í burtu af heimilinu í styttri og
lengri tíma.
Þegar skoðað er hverjir eiga erfiðara með að
komast yfir atburð eins og þennan, þá virðist
það oft vera fólk sem fyrir innbrotið hefur
fundið meira fyrir ákveðnu öryggisleysi en
aðrir, eins og t.d. þeir sem búa einir, ekkjufólk,
osfrv. Það fer líka eftir innbrotinu sjálfu, t.d.
hefur það meiri áhrif ef tilfinningalegum hlut-
um er stolið frekar en dýrum hlutum. Stór
hluti af ástæðu þess að innbrot á heimili valda
oft miklum andlegum erfiðleikum, er sá að
heimilið er staður sem við tengjum við öryggi.
Við ráðum hverjir koma inn og hverjir ekki,
heimilið er okkar einkasvæði tengt minningum
og tilfinningum og þegar brotist er inn missum
við oft þessa tilfinningu um öryggiskennd, sem
heimilið á að veita okkur og einkamál okkar
virðast vera orðin opin almenningi. Örygg-
isleysið tengist oft líka því að þótt flest innbrot
eigi sér stað þegar enginn er heima, og án of-
beldis, tengir fólk innbrot mjög oft við eitthvað
sem gerist þegar það er sofandi og varnarlaust
og í huganum ímyndar fólk sér oft og tíðum að
innbroti fylgi yfirleitt ofbeldi af völdum inn-
brotsþjófsins.
Það getur verið einstaklingsbundið hvað fær
fólk til að finna fyrir öryggi aftur og ná að
vinna sig úr áhrifum innbrotsins. Það sem oft
virkar best er að gera ráðstafanir til að gera
heimilið öruggara og tryggja sig betur fyrir
innbrotum, hvort sem um er að ræða lása,
tryggingar, meira eftirlit eða annað. Auk þess
virðist það virka vel að gera smá grín að at-
burðinum, skoða vel hver áhrif innbrotsins
höfðu á aðra meðlimi fjölskyldunnar, og reyna
að finna jákvæði í þessari neikvæðu og erfiðu
reynslu svo eitthvað sé nefnt. Það er mjög
mikilvægt að fá stuðning frá vinum og fjöl-
skyldu og að allir vinni saman að því að koma
lífinu í fastar skorður aftur. Mikilvægast er að
hver og einn finni út hvað veiti honum meiri
öryggiskennd þannig að hægt sé að fara að lifa
lífinu aftur án þess að finna fyrir stöðugum
kvíða og hræðslu.
Þannig að til að svara spurningunni þinni,
þá er það eðlilegt að ganga í gegnum ýmiss
konar vanlíðan vegna innbrots á heimili manns
og að það taki eitthvern tíma að byggja upp ör-
yggið aftur.
Eftirköst hjá fórnarlömbum innbrota
Eftir Björn Harðarson
Þegar skoðað er hverjir eiga
erfiðara með að komast yfir
atburð eins og þennan, þá
virðist það oft vera fólk sem
fyrir innbrotið hefur fundið
meira fyrir ákveðnu örygg-
isleysi en aðrir, eins og t.d.
þeir sem búa einir.
...........................................................
persona@persona.is
Lesendur Morgunblaðsins
geta komið spurningum varð-
andi sálfræði-, félagsleg og
vinnutengd málefni til sérfræð-
inga á vegum persona.is.
Senda skal tölvupóst á per-
sona@persona.is og verður
svarið jafnframt birt á per-
sona.is.
Höfundur er sálfræðingur við Námsráðgjöf HÍ
og eigin stofu.
ÝMISLEGT bendir til þess að fólk
sem nánast hálftæmir ísskápinn
að næturlagi sé ekki aðeins svangt
heldur eigi við heilsufarsvanda að
stríða.
Vísindamenn hafa uppgötvað
lífefnafræðilegan mun í líkama
fólks sem fær óstöðvandi löngun
til að borða að næturlagi.
Þessi uppgötvun er viðbót við
það sem þegar er vitað um það
sem kallað hefur verið „nætur-
átsýki“ og er alvarleg átröskun.
Árið 1950 fundu læknar að um
2% fólks nærðust einnig að næt-
urlagi og þá var leitt getum að því
að hér væri um sjúkdóma að ræða.
Einkenni sjúkdómsins eru að
fólk neytir ekki morgunverðar og
borðar helming eða meira af fæðu
sinni eftir klukkan 19 á kvöldin.
Það vaknar svangt á nóttunni og
næturátið samanstendur af kol-
vetnaríkum kartöfluflögum og
kökum.
Margt fólk með þessi einkenni
hefur tilhneiginu til að vera haldið
streitu og er líklegra til að þjást af
offitu.
Hópur lækna við háskólann í
Tromsö í Noregi segir frá því í
tímaritinu American Journal of
Physiology, að þeir hafi fundið
mun á því hvernig líkamar þeirra,
sem eta að næturlagi, svara horm-
ónum sem hjálpa til að hafa stjórn
á framleiðslu cortisol sem er
streituhormón.
Er át á næturn-
ar sjúkdómur?
Associated Press
SYKURSÝKI er tvisvar sinnum algengari
meðal kvenna sem búa við slæman efnahag,
eða eiga stutta skólagöngu að baki, sam-
kvæmt nýlegri bandarískri rannsókn.
Rannsóknin var gerð á vegum bandarískra
yfirvalda hjá Centers for Disease Control
and Prevention – forvarnamiðstöð gegn
sjúkdómum í Atlanta.
Niðurstöðurnar benda til að langskóla-
gengnar konur sýni heilsu sinni meiri
áhuga og að betri tekjur veiti aukinn að-
gang að heilbrigðisþjónustu.
Um 28 prósent þeirra kvenna sem
greinst höfðu með sykursýki, höfðu ekki
lokið gagnfræðaskólanámi, samkvæmt
símakönnun sem gerð var af handahófi. 40
prósent sykursjúkra kvenna eru þá með
innan við 2,5 milljóna króna í árstekjur, en
aðeins 22 prósent þeirra kvenna sem ekki
hafa greinst með sjúkdóminn hafa þær
tekjur.
Sykursýki, sem hefur verið tengd ofáti,
getur leitt til þess að fólk missi sjónina, að
taka þurfi af útlimi og jafnvel leitt til
dauða. Um það bil 52 prósent þeirra sem fá
sykursýki á fullorðinsaldri eru konur.
Sykursýki algengari
meðal fátækra kvenna
VÍSINDAMENN hjá bandaríska
lyfjafyrirtækinu ViroPharma hafa
undanfarin 20 ár unnið að því að
þróa lyf gegn kvefi. Eru talsmenn
fyrirtækisins bjartsýnir á að sú leit
sé nú loks á enda og að lyfið verði
komið í hillur lyfjaverslana áður en
árið er úti.
Leitin að lyfi gegn kvefi, hefur
líkt og áður sagði, verið 20 ára vinna
fyrir þann hóp 10 vísindamanna sem
stofnuðu fyrirtækið árið 1994. En
gerðar voru tilraunir með 1.500 ólík-
ar gerðir af lyfinu, sem fengið hefur
nafnið Pleconaril, áður en það var
prófað á mönnum.
Dregur úr einkennum
strax á fyrsta degi
Ólíkt hefðbundnum kveflyfjum,
sem draga eiga úr einkennum bakt-
eríunnar með því að lina sársauka í
liðamótum og hindra nefrennsli, þá
nær Pleconaril að ráðast á 169 af-
brigði kvefbakteríunnar, m.a. hinn
svo nefnda rhino-vírus sem veldur
um helmingi allra kvefpesta.
Lyfið á að taka þrisvar sinnum á
dag í fimm daga og stöðvar það þá
vírusinn með því að laga sig að yf-
irborði hans og hindra hann þar
með í að ráðast á frumur líkamans.
Að sögn vísindamannanna dregur
lyfið úr einkennum kvefs strax á
fyrsta degi.
„Við trúum því að lyfið eigi eftir
að verða vinsælt og við ætlum að sjá
til þess að það gerist,“ sagði Vincent
J. Milano, fjármálastjóri Viro-
Pharma í viðtali við AP-fréttastof-
una.
Pleconaril verður tekið fyrir hjá
bandaríska lyfjaeftirlitinu FDA um
miðjan marsmánuð, en búast má við
að stofnunin taki nokkurn tíma í að
kynna sér lyfið betur. Stjórnendur
ViroPharma gera sér þó vonir um
að geta komi lyfinu á markað áður
en árið er úti.
Ekki hefur fengist gefið upp hvað
lyfið muni kosta.
Lyf gegn kvefi
Nefrennsli og önnur óþægindi sem oft fylgja kvefi kunna brátt að heyra
sögunni til, nái vísindamenn ViroPharma að koma Pleconaril á markað.
HEILSA