Morgunblaðið - 27.08.2002, Page 34

MINNINGAR
34 ÞRIÐJUDAGUR 27. ÁGÚST 2002 MORGUNBLAÐIÐ
en ekki bara til að komast við hlið
karla, breytingu sem þýddi ekki ein-
ungis að yfirstéttarkonur fengju
sömu stöðu og karlar og verkakonur
sömu laun og verkakarlar.“ Þessa
ræðu er að finna á heimasíðu Veru
(www.vera.is) undir Safn.
Ég sendi börnum Vilborgar, systur
og barnabörnum mínar innilegustu
samúðarkveðjur og bið þau að muna
að hún býr áfram í hjarta okkar sem
kynntumst henni. Það eru ekki fá
hjörtu og ekki fáar góðar minningar.
Elísabet Þorgeirsdóttir.
Eins og títt er um orkumiklar
manneskjur átti Vilborg Harðardótt-
ir sér mörg líf. Hún var móðir og fjöl-
skyldumanneskja, kennari, baráttu-
maður fyrir jafnrétti, kúltúrpersóna
og gönguhrólfur svo fátt eitt sé nefnt.
Og síðast en ekki síst var hún blaða-
maður. Það starfsheiti þótti henni
vænst um og í símaskrá var hún ætíð
skráð sem blaðamaður þótt starfs-
vettvangurinn hefði verið annar um
allnokkurt skeið.
Þeirri hlið Vilborgar kynntist ég
allvel þegar ég var að stíga mín fyrstu
skref á braut blaðamennskunnar.
Fyrir hartnær þrjátíu árum hóf ég
störf á Þjóðviljanum og hitti þar fyrir
Vilborgu sem ég þekkti reyndar fyrir.
Hún hafði unnið með Rannveigu syst-
ur minni og við Mörður vorum orðnir
góðir vinir. Hún var meðal reyndustu
blaðamanna blaðsins þegar ég kom til
starfa og ungur og óreyndur sem ég
var þótti mér gott að leita til hennar
eftir ráðum og hugmyndum.
Fyrri hluti áttunda áratugarins var
mikill umbrotatími í íslenskri blaða-
útgáfu. Tæknin var að breytast og
blöðin að byrja að fikra sig út úr
þeirri þröngu flokksþjónkun sem þau
höfðu löngum stundað. Einn þáttur-
inn í því var stofnun Sunnudagsblaðs
Þjóðviljans sem Vilborg ritstýrði
fyrstu árin. Það var nýjung á íslensk-
um blaðamarkaði, vandað fjölskyldu-
blað sem lagði línurnar fyrir helgar-
útgáfur íslenskra dagblaða næstu
árin. Útgáfa þess var metnaðarfull og
sýndi betur en margt annað að ým-
islegt er hægt að gera þótt fjárráðin
mættu vera rýmri.
Af Þjóðviljanum fór Vilborg norður
til Akureyrar þar sem hún tók að sér
að ritstýra Norðurlandi, málgagni Al-
þýðubandalagsins á Norðurlandi
eystra. Svo vildi til að ég tók við af
henni þegar hún hafði gegnt ritstjóra-
stöðunni í ár. Þá fékk ég enn og aftur
staðfest hversu góður fagmaður Vil-
borg var. Hún hafði hleypt nýju lífi í
blaðaútgáfu á Akureyri, rifið Norður-
land upp og gert það að góðu viku-
blaði. Ég sá fljótt að ég gæti þóst góð-
ur ef ég héldi blaðinu í því horfi sem
hún hafði komið því í.
Þessu vildi ég halda til haga við
ótímabært brotthvarf Vilborgar
Harðardóttur. Aðrir munu fjalla um
önnur líf hennar en ég mun fyrst og
síðast minnast hennar sem góðs
blaðamanns.
Fjölskyldu og vinum votta ég sam-
úð mína.
Þröstur Haraldsson.
Það er sól og blíða, snemma morg-
uns, í garðinum okkar Villu. Við setj-
umst út með blöðin og kaffisopa og
spjöllum aðeins saman áður en við
förum í vinnuna. Svo er komið hádegi,
við skjótumst út í blíðuna, enda stutt í
paradísina okkar og aftur hittumst
við í garðinum. Að loknum vinnudegi,
bregðum við okkur í „garðdressin“,
sláum blettinn, reytum arfa, setjum
niður sumarblómin og fáum okkur
síðan hressingu og dáumst að vel
unnu verki í fallegasta garðinum á
Laugaveginum. Við grillum og njót-
um samvista eins lengi og sólin verm-
ir garðinn. Svona liðu sumrin og að-
eins í öðrum takti; haustin, vorin og
veturnir líka og alltaf jafngaman í
garðinum.
Mér áskotnuðust þau forréttindi
fyrir 15 árum, að kynnast Villu og
eignaðist ég þá ekki bara frábæra ná-
grannakonu heldur einnig kæra og
trausta vinkonu. Það var aldrei nein
lognmolla í kringum Villu, hún var af
lífi og sál í öllu sem hún tók sér fyrir
hendur. Mikil orka og starfsgleði ein-
kenndi allt hennar fas og hún var
víðförul heimskona. Á hverjum
sunnudagsmorgni fór Villa í sínar
vikulegu gönguferðir með vinum sín-
um, sem gengið höfðu saman í mörg,
mörg ár. En ekki bara á sunnudög-
um, heldur líka aðra daga og þá í
langferðir uppá jökla, inn í firði, í
fjörur og kannaðar víðáttur óbyggð-
anna. Þær eru margar gönguferðirn-
ar sem Villa okkar hefur lagt að baki.
Alltaf hlakkaði hún til og við líka, því
svo sagði hún frá ævintýrinu þegar
hún kom aftur heim. Við skiptumst á
ferðasögum og skemmtum okkur
konunglega yfir ýmsu spaugilegu
sem okkur henti. Oft höfum við klifið
sama tindinn, eða baðað okkur í sömu
óbyggðalauginni og aldrei þreytt-
umst við á að ráðleggja og skiptast á
upplýsingum um stöðu mála. Alltaf
gaf hún af öllu hjarta og gladdi okkur
með sínum klingjandi hlátri. Við
skiptumst á bókum, uppskriftum og
færðum hvor annarri litlar gjafir þeg-
ar komið var heim úr utanlandsferð-
um og á hinum ýmsu tyllidögum, sem
við stundum bjuggum okkur til.
Það var svo á sólbjörtum laugar-
dagsmorgni, eins og það hafi gerst í
gær, að Villa lagði enn af stað í ferð.
Hápunktur ferðarinnar væri svo með
ömmudrengjunum í berjamó að lok-
inni fjallgöngunni. Ég hljóp út og
kvaddi hana og óskaði góðrar ferðar
og eins og alltaf hlakkaði ég til að fá
Villu aftur heim og heyra hana segja
frá upplifun sinni úr ferðinni. Við
höfðum sjálf nýlega verið á þeim slóð-
um sem hún ætlaði nú að feta og verið
óspör á ferðalýsinguna. En Villa kom
ekki aftur heim. Hún lauk ekki þess-
ari ferð, svo við fáum engar ævintýra-
lýsingar núna ... kannski seinna.
Takk fyrir allt og allt, kæra Villa.
Anna og Elfar.
Fyrir nokkrum dögum birtist hér í
Morgunblaðinu grein sem Halldór
Laxness skrifaði fyrir 30 árum til um-
hugsunar fyrir „þá menn sem mest er
í mun að sökkva vin þeirri sem vind-
urinn hefur skilið eftir í hálendinu,
Þjórsárverum, ríki íslensku heiðar-
gæsarinnar“. Hann kastar þar m.a.
fram þessari spurningu: „Hvað eigum
við íslendingar að gera við alla þessa
peninga þegar búið er að útanskota
fyrir okkur fegurstu stöðum lands-
ins?“ Hugsanlegt svar, segir Halldór:
„Fljúga til Majorku þar sem þeir ku
skeinkja rommið ómælt. Við erum
rökheldnir íslendingar,“ heldur hann
áfram, „og ef við höfum byrjað að
trúa einhverri vitleysu haungum við
fastir í henni til eilífðarnóns. Við höf-
um leyfi til að fara með Ísland eins og
við viljum.“ Því miður hefur þessi
mergjaða grein Halldórs um „Hern-
aðinn gegn landinu“ sjaldan átt meira
erindi við okkur en núna þessa dag-
ana. Vonandi tekur einhver hana til
sín.
Íslenska hálendið býr yfir ein-
hverju dularfullu aðdráttarafli sem
erfitt er að skýra með orðum og æ
fleiri eru að kynnast. Það er ekkert
sem getur komið í staðinn fyrir það ef
við slysumst til að eyðileggja þennan
viðkvæma og ósnerta hluta landsins
okkar.
Þeir sem hafa einhvern tímann á
ævinni ánetjast gönguferðum um
þetta hálendi vita líka hvílík blessun
það er að eiga góða göngufélaga. Fólk
sem fer á fjöll með tjald sitt og poka
tengist ósýnilegum og óslítanlegum
böndum. Þess vegna finnst mér alveg
sérstaklega sárt að kveðja göngu-
félaga minn, Vilborgu Harðardóttur,
sem í dag verður borin til grafar. Við
vissum öll að hún gat átt von á kallinu
hvenær sem var, en hún var með
hjartagalla sem háði henni mjög á síð-
ari árum. Ég leyfi mér að trúa því að
dauða hennar hafi borið að höndum á
hamingjuríkan hátt fyrir hana. Hún
dó á fjöllum, við sólarupprás, umvafin
ástúð góðra göngufélaga.
Þeim sem kynntust Vilborgu varð
fljótt ljóst að hún var sérlega stór-
brotið eintak af manneskju. Hún var
svo full af orku að eftir henni var tekið
hvar sem hún fór. Þessa miklu orku
notaði hún óspart til að berjast fyrir
þeim málstað sem henni var hugleik-
inn, félagslegu réttlæti og jafnrétti
kynjanna. Mér er hún minnisstæð frá
því ég sá hana fyrst, og löngu áður en
ég kynntist henni perónulega, bara af
því að mæta henni í Bankastrætinu á
sólríkum sumardegi. Hún var ung og
falleg og hraust með sítt ljóst tagl
sem sveiflaðist til þegar hún gekk.
Hún var einstaklega kvik í hreyfing-
um og rösk til allra verka og þau eru
ófá fjöllin sem hún hefur hlaupið upp
á undan okkur göngufélögum sínum.
Venjulega var hún úthvíld og farin að
skjálfa af kulda þegar við birtumst á
brekkubrúninni. Mikið á ég eftir að
sakna þess að fá ekki að ganga fram-
ar við hlið hennar í kyrrð öræfanna.
Ég á eftir að sakna þess að fá ekki að
hlæja að bröndurunum hennar, fá
ekki framar að tala við hana um
ömmubörnin okkar, fá ekki að spá í
bollann hennar, fá ekki að skera með
henni grænmeti í fjallasúpu né kryfja
með henni til mergjar hinstu rök til-
verunnar. Við áttum það sameigin-
legt að velta því stundum fyrir okkur
hvað tæki við. Nú veit hún það.
Við Ragnar sendum börnum henn-
ar, barnabörnum, systur og öðrum
aðstandendum innilegar samúðar-
kveðjur.
Hallveig Thorlacius.
Fyrstu minningarnar um Villu eru
frá Menntaskólanum í Reykjavík.
Það var fyrsta árið mitt en hún var í
efsta bekk. Árið áður hafði hún eign-
ast frumburðinn, Mörð, og sagan seg-
ir að hún hafi fengið frí í tíma til að
fara og giftast Árna. Þrátt fyrir þetta
hélt hún áfram í skólanum og lauk
stúdentsprófi með bekkjarsystkinum
sínum, en það var óvenjulegt á þess-
um tíma. Nokkrum árum síðar lauk
hún BA-prófi með kennsluréttindum
samhliða vinnu og heimilisstörfum.
Skólasystir Villu dáist enn að því í
mín eyru hvað hún hafi verið skipu-
lögð í vinnubrögðum. Sjálf sagðist
hún gjarnan hafa farið á bókasafn á
kvöldin til að fá rólega stund til lestr-
ar.
Við kynntumst ekki fyrir alvöru
fyrr en nokkrum árum seinna, þá
báðar blaðamenn, hún á Þjóðviljanum
og ég á Tímanum. Fáar konur voru í
blaðamennsku á þessum árum og oft
var miklu skemmtilegra að eiga kven-
kollega í öllum karlafansinum. Nú
fylgdu ótal skemmtilegar stundir
bæði í einkalífi og vinnu. Ég læt
nægja að minnast á þegar við rukum
úr afmælinu mínu 5. maí 1970 austur
yfir fjall til að fylgjast með Heklugosi
og raunar alla leið að hraunjaðrinum.
Við vorum síðan á vettvangi í nokkra
daga þótt búið væri að flytja konur og
börn af svæðinu.
Áður en skipulagðar gönguferðir
vinahópsins hófust fórum við með
fermingarútbúnaðinn okkar í fyrstu
Hornstrandaferðina. Hafi viðlegu-
búnaður breyst eitthvað á þeim 15–20
árum sem liðin voru frá fermingu
okkar stallsystra var slíkur útbúnað-
ur ekki í okkar eigu. Og þar að auki
létum við okkur ekki muna um að
bera innbundnar ljóðabækur. Ég
man enn eftir stórgrýtinu í Þaralát-
ursfirði. Villa var frárri á fæti en ég,
sem seiglaðist á eftir henni. Þannig
var það enn í síðustu gönguferðinni í
Hafrahvamma.
Ég þakka ást hennar og umhyggju.
Hún vildi allt fyrir mig og dæturnar
gera. Ég sendi ástvinum Vilborgar
Harðardóttur innilegustu samúðar-
kveðjur.
Sólveig Jónsdóttir.
Villa, svo hljómfagurt, skoppandi
létt og notalegt nafn, alveg eins og
persónan sem bar það – Vilborg
Harðardóttir. Villa var partur af mínu
lífi í hartnær 20 ár, fyrst sem vinkona
sambýliskonu minnar, en seinna sem
náinn og traustur vinur minn. Það var
ekki við fyrstu sýn sem ég lærði að
meta Villu, vináttubönd okkar mynd-
uðust hægt og rólega en styrktust eft-
ir því sem á tímann leið. Ég vissi að
Villa lifði við arfgengan hjartasjúk-
dóm sem gat á hverri stundu kostað
hana lífið, en orkan og lífsgleðin sem
geislaði af henni lét mann gleyma því
oftast nær. Það var margt sem með
tímanum tengdi okkur Villu, en fyrst
og fremst, þrátt fyrir ólíkan uppruna
(hún alin upp hér, ég í Póllandi), höfð-
um við sameiginlega lífssýn, svipaðan
skilning á mönnum og málefnum, töl-
uðum sama málið eins og sagt er. Auk
þess voru áhugamálin sameiginleg:
Útivist, ferðalög, bókmenntir og tón-
list, við mynduðum ágætan dúett sem
var fær í flestan sjó. Gagnkvæmt
traust og hlýja eru þó þær tilfinning-
ar sem ég mun sakna mest núna þeg-
ar Villa er ekki lengur nálæg. Það
verður aldrei fyllt í það skarð sem
hún skilur eftir í lífi mínu en ég hef þó
kynnst henni og fengið að fylgja
henni áleiðis í gegnum lífið og fyrir
það er ég þakklát. Innilegar samúðar-
kveðjur til aðstandenda og vina Vil-
borgar Harðardóttur.
Katrín Kinga.
Ég mun minnast Vilborgar Harð-
ardóttur vinkonu minnar þegar ég
heyri góðs getið. Ég kynntist Villu
eins og ég hef alltaf kallað hana, upp
úr 1980 og hef átt samleið með henni í
leik, starfi og sem góðrar vinkonu síð-
an. Að auki vorum við Villa frænkur,
báðar af Hjarðarfellsætt á Snæfells-
nesi. Við störfuðum saman á Þjóðvilj-
anum, í Alþýðubandalaginu og síðar á
Iðntæknistofnun. Reynsla, kjarkur
og þekking Villu á stjórnmálum var
mér ómetanlegt vegnanesti. Lífshug-
sjón hennar var að félagsleg og efna-
hagsleg staða kvenna yrði sterkari og
þannig yrði þjóðfélagið betra. Hún
kynnti sér kjör kvenna vel, bæði hér á
landi og erlendis. Hún fór fyrir þeim
hópi sem tókst á við áhrifaleysi
kvenna um eigin örlög m.a. með því
að beita sér fyrir sjálfsákvörðunar-
rétti okkar varðandi barneignir. Í
þeim efnum finnst mér tiltakanlegt
þegar hún eftir 1980 færði það í tal við
mig og fleiri yngri konur að við yrðum
að gæta þessara réttinda sem konur
nú hefðu, það væri ekki gefið að þau
héldust án slíkrar aðgæslu. Síðar þeg-
ar hópur kvenna tók sig saman til að
fjalla um endurskoðun á fóstureyð-
ingalöggjöfinni, vildi hún heldur að
nýjar konur tækju á málinu en að
gera það sjálf. „Það skiptir mestu að
næsta kynslóð taki við,“ sagði hún –
hugsjóninni trú. Í kvenfrelsismálum
skipa ég Vilborgu hiklaust í hóp
merkustu og þrautseigustu baráttu-
kvenna á Íslandi.
Vilborg var hæfileikarík mann-
eskja sem lifði lífinu lifandi. Hún var
einstaklega skemmtileg vinkona. Um
tíma bjó ég í „Meyjarskemmunni“
hennar á Laugaveginum ásamt dætr-
um mínum. Það var vor í lofti og því
ákváðum við að halda „sumarboð“.
Við blönduðum litfagra sumardrykki,
fundum fram sumarlegt nasl og
skreyttum með nýútsprungnum
blómum. Síðan fórum við í sumarföt-
in, spiluðum fallega tónlist og tókum á
móti vinum og ættingjum í stofunni
hennar Villu.
Talandi um stofuna. Það var alltaf
svo gaman að koma til Villu. Hún
bauð til stofu, lagði fína kaffibolla og
sætindi á borð þar. Lagaði síðan gott
kaffi (hjá henni sá ég fyrst pressu-
könnu) og bauð upp á líkjör eða snafs
í tékkneskum becherovka-staupboll-
um. Síðan ræddum við fjölskyldumál-
in, vinnuna, pólitíkina og heimsmálin.
Þetta voru alltaf góðar stundir.
Ég hef farið í margar gönguferðir
með Villu. Ég minnist sérstaklega
þegar við gengum ásamt annarri vin-
konu þvert yfir Snæfellsnes, þar sem
nú er kölluð Vatnaheiði en við í Hrís-
dal köllum Dalinn. Við gengum frá
Baulárvöllun niður Dalinn og við
Vallnána var kind í ullarhafti svo
slæmu að hún var helsærð. Við náð-
um kindinni og Villa vildi fyrir alla
muni að ég næði í Sigga bróður minn
til að aflífa kindina. Þetta gerði ég
þrátt fyrir að ég vissi að hann og faðir
minn hefðu í nógu öðru að snúast og
kindin myndi deyja hvort eð væri.
Sigurður kom og skildi verkin sín eft-
ir ógerð á meðan því þeir pabbi álitu
að slíkum myndarkonum sem Vil-
borgu væri ekki hægt að neita um
nokkurn hlut. Þetta er ekki í eina
sinnið sem ég varð vör við að rauð-
sokkan (sem sumir kölluðu mussu-
kerlingar) Vilborg nyti aðdáunar hins
kynsins.
Við Vilborg „vildum engar mussu-
konur vera“. Við höfðum gaman af að
punta okkur svo við jaðrar að stund-
um værum við hálfgerðar tískudöm-
ur. Oftar en ekki þegar ég kom til
Villu hafði hún sótt heim einhverja
heimsborgina og hafði keypt sér föt.
Nýju fötin voru mátuð og athugað
hvaða skór, belti eða slæða pössuðu
við. Það var líka gaman að hanna og
sauma á Villu. Ég fékk þann heiður að
sauma á hana fyrir fimmtugsafmælið
hennar ásamt því að taka þátt í und-
irbúningi og var síðan í þeirri herlegu
veislu. Kvöldið eftir vorum við Steina
fóstra hennar hjá henni að skoða gjaf-
irnar og hituðum upp dúnsængina á
ofninum í stofunni svo Villa svæfi
vært eftir alla skemmtunina.
Meðan ég bjó í Kaupmannahöfn og
síðar á Blönduósi gisti ég oft hjá Villu.
Viðtökurnar og velvildin var söm við
sig þar á bæ. Villa var alltaf búin að
setja hreint á rúmið þegar við kom-
um, gjarnan fínrósótt eða damask.
Það væsti ekki um okkur á loftinu hjá
Villu og í huga dætra minna varð það
ævintýrastaður.
Í hvert sinn sem ég heimsótti
Laugaveg 46b á síðari árum, var Villa
búin að taka í gegn einhvern hluta
hússins eða garðinn. Eitt sinn var
komin girðing með flottu hliði, ný
grasflöt með blómum í beðum, búið að
taka í gegn gluggana, ný eldhúsinn-
rétting og blóm í tröppurnar. Frá-
sagnir af fjölskyldunni fóru að snúast
um barnabörnin og þá kom glampi í
ömmuaugun og síðast þegar við hitt-
umst sagði ég líka frá ömmubarninu
mínu. Sannarlega hefði ég viljað að
við Villa hefðum tíma til að tala saman
um langömmubörnin, kæmum á
gagnkvæmum heimsóknum eldri-
borgarafélaga við Laugaveginn og í
Sandgerði og kláruðum að koma lagi
á heimsmálin. Þann tíma fengum við
ekki saman – því er nú ver og miður.
Elsku Ilmur, Mörður, Dögg og aðr-
ir aðstandendur, ég samhryggist ykk-
ur og öðrum aðstandendum. Minning
um merka og góða konu, Vilborgu
Harðardóttur, mun lifa.
Unnur G. Kristjánsdóttir.
Gefandi manneskjur skilja eftir sig
sterkan hljóm í samferðafólki. Þannig
manneskja var Vilborg Harðardóttir,
Villa eins og hún var kölluð af vinum.
Hljómurinn sem endurómar frá Villu
er samsettur úr kjarki, hvatningu,
krafti og kæti. Þessir eiginleikar nutu
sín vel þegar hún tók að sér að rit-
stýra Norðurlandi, málgagni Alþýðu-
bandalagsfólks á Norðurlandi, á
seinni hluta áttunda áratugarins. Við
sem störfuðum með henni við blaðið
hrifumst með krafti ritstjórans og
það var skemmtilegt og hressandi að
vera nærri Villu í atinu. Hún lét sér
ekki nægja að sinna hefðbundnum
ritstjórastörfum. Félagslegi þáttur-
inn var henni mikilvægur og hún var
óspör á ferðalög um svæðið til þess að
kynnast persónulega fólkinu sem hún
átti að skrifa fyrir og fjalla um. Villa
átti auðvelt með að mynda tengsl við
aðrar manneskjur og hún naut þess
að eiga glaðar stundir með kunningj-
um og vinum. Þannig var dæmigert
fyrir hana að standa fyrir sérstökum
mannfagnaði í nafni blaðsins þar sem
undirbúningur fólst meðal annars í
því að úthugsa leiki og annað gaman
sem börn og fullorðnir gætu samein-
ast í. Í huga Villu skipti máli að bar-
átta fyrir hugsjónum væri skemmti-
leg og byggð á góðum félagsskap
fólks með svipaða lífssýn.
Fyrir unga konu sem var að prófa
sín fyrstu spor á pólitískum velli fyrir
fjórðungi aldar voru kynnin við Vil-
borgu Harðardóttur vekjandi og vin-
átta hennar dýrmæt. Ekki einasta bjó
Villa yfir reynslu baráttumannsins á
sviði kvenfrelsis og hefðbundnari
stjórnmála heldur var hún örlát á
hvatningu og hollráð en um leið gagn-
rýnin og hreinskilin.
Hún var heil og ástríðufull í barátt-
unni fyrir hugsjónum um jafnrétti
meðal manna. Á hugann leita minn-
ingar um djúpar og einlægar sam-
ræður um rök mannlegrar tilveru. Í
fjarskanum óma hlátrasköll Villu
þegar fólk á öllum aldri brá á leik í
guðsgrænni náttúrunni. Gaman og al-
vara voru henni náttúrulegir föru-
nautar. Í þökk og virðingu kveð ég
Vilborgu Harðardóttur. Það var gott
að verða fyrir áhrifum hennar.
Börnum hennar og öðrum ástvin-
um vottum við Óskar dýpstu samúð.
Kristín Á. Ólafsdóttir.
VILBORG
HARÐARDÓTTIR