Morgunblaðið - 19.12.2006, Qupperneq 32

32 ÞRIÐJUDAGUR 19. DESEMBER 2006 MORGUNBLAÐIÐ
UMRÆÐAN
F
jölskyldustefna fyr-
irtækja, eins og lesa
mátti um í Morg-
unblaðinu á sunnu-
daginn, er mikilvægur
liður í að tryggja réttindi barna til
að búa við eðlilegt fjölskyldulíf, og
líka er hún mikilvægur – ef ekki
hreinlega mikilvægasti – liður í að
tryggja rétt feðra til að ala upp
börnin sín.
Það er mikilvægt að bæta þessu
atriði við það sem haft er eftir
Herdísi Þorgeirsdóttur á sunnu-
daginn, þar sem hún vitnar í Veg-
vísi Evrópusambandsins 2006–
2011 sem kveður á um að miðað
skuli að því „að konur séu efna-
hagslega jafn sjálfstæðar og karl-
ar, það er að heimur þeirra og
barna þeirra hrynji til dæmis ekki
við hjónaskilnað, aukinni samræm-
ingu vinnu og fjölskyldulífs, auk-
inni þátttöku kvenna við stjórnvöl-
inn í viðskiptalífinu og
samfélaginu, útrýmingu á kyn-
bundnu ofbeldi og staðalímyndum
og útbreiðslu jafnréttissjónarmiða
utan Evrópu“.
Að tryggja körlum jafnan rétt til
að ala upp börnin sín er jafnframt
virk aðferð til að auka möguleika
kvenna á efnahagslegu sjálfstæði
og aukna þátttöku þeirra í stjórn-
un fyrirtækja, að ekki sé nú talað
um hvað það getur breytt miklu
fyrir útrýmingu á kynbundnum
staðalímyndum.
Það er nefnilega tilfellið að meg-
inástæðan fyrir því að karlar njóta
ekki í raun jafns réttar og konur til
uppeldis barna eru fyrst og fremst
kynjabundnar staðalímyndir –
öðru nafni fordómar – sem standa
mun fastari fótum í íslensku sam-
félagi en við viljum vera láta. Veg-
vísir ESB ætti auk þess sem að
framan er talið að kveða á um mik-
ilvægi þess að karlar hafi jafna
réttarstöðu og konur til dæmis ef
kemur til skilnaðar, en það er
kunnara en frá þurfi að segja að
við slíkar aðstæður er hætt við að
heimur karla og barna þeirra
hrynji vegna þess að þeir eru ekki
með „forræðislegt sjálfstæði“ (sbr.
„efnahagslegt sjálfstæði“ kvenna).
Þeir eru í mörgum tilvikum háðir
konunum hvað varðar forræði
barnanna, rétt eins og margar kon-
ur eru háðar körlum hvað varðar
efnahagslega afkomu.
Fjölskylduvæna stefnan sem öll
fyrirtæki segjast nú fylgja í starfs-
mannamálum er áreiðanlega til
bóta fyrir alla aðila, starfsfólkið og
fyrirtækin, en engu að síður er við
ramman reip að draga í þessum
efnum, því að þótt auðvelt sé að
tala gegn kynjabundnum staðal-
ímyndum er erfiðara að uppræta
þær í raun.
Fullyrt er í greininni í Morg-
unblaðinu á sunnudaginn að það sé
ekki nauðsynlegt að fórna fjöl-
skyldunni fyrir starfið. Ég veit að
vísu ekki hvort þarna er um að
ræða sannindi sem búið er að sýna
fram á með afkomutölum fyr-
irtækja, eða hvort þetta er bara
eitthvað sem allir myndu sam-
þykkja í orði.
Hitt hef ég aftur á móti sterkan
grun um, að þegar karlar eiga í
hlut sé þetta allt annað en viðtekið
viðhorf. Ég held að enn sé ákaflega
útbreitt það viðhorf að karlmaður
eigi að velja á milli þess hvort hann
taki fjölskylduna fram yfir starfs-
frama, eða öfugt. Og sá sem velur
fjölskylduna er ekki talinn efni í
háttsettan stjórnanda. Ég leyfi
mér að efast um að konur þurfi að
velja á milli starfsframa og fjöl-
skyldu með jafn afgerandi hætti og
karlmenn. Maður sem hefur valið
fjölskylduna er þar með búinn að
gera sig „ósamkeppnishæfan“, og
maður sem er búinn að velja starf-
ið hefur þar með afsalað sér mögu-
leikanum á að geta, ef til þess kem-
ur, orðið aðaluppalandi barnanna
sinna.
Það eru til óteljandi dapurleg –
jafnvel beinlínis sorgleg – dæmi
um menn sem hafa látið undan
óyrtri kröfu vinnuveitanda og
vinnufélaga og í raun látið af hendi
stórt hlutverk í fjölskyldu sinni til
þess að finnast þeir ekki glata
möguleikum og mannvirðingu í
vinnunni.
Það sem er dapurlegast af öllu
við þetta er að ástæðurnar fyrir
þessu hafa ekkert með að gera
hæfni þessara manna til að sinna
vinnunni sinni, eða vanhæfni
þeirra til að sinna uppeldi
barnanna sinna. Þetta hefur ekk-
ert með að gera áþreifanlega
þætti, heldur eru meginástæð-
urnar fyrir þessu rótgrónar staðal-
ímyndir sem teknar eru sem óum-
flýjanlegur sannleikur. Með öðrum
orðum, þetta sorglega hlutskipti
alltof margra manna er til komið
vegna fordóma og úreltra viðhorfa
bæði þeirra sjálfra og vinnuveit-
enda þeirra, og ekki síður sam-
félagsins í heild. (Að ógleymdri
heimskulegustu ástæðunni, sem
engu að síður ræður kannski meiru
en mann grunar: Þörf manna fyrir
metorð og vald.)
Tökum svo eitt einfalt dæmi um
gömul viðhorf sem enn standa
djúpum rótum: Að kona taki sér frí
úr vinnu til að sinna veiku barni
þykir sjálfsagt mál. (En gleymum
því ekki að um leið þykir sjálfsagt
mál að hún sé með lægri laun en
karlmaður.) Að karlmaður taki sér
frí úr vinnu til að sinna veiku barni
þykir ekki sjálfsagt mál. Aftur á
móti er alveg sjálfsagt að karl-
maður taki sér frí úr vinnu til að
vera við jarðarför. (En án þess að
þar með þyki sjálfsagt að hann hafi
lægri laun en þeir sem aldrei fara á
jarðarfarir.) Af hverju jarðarför en
ekki veikindi barns? Við þessari
spurningu er ekki til neitt skyn-
samlegt svar. Þetta er bara svona.
Þetta er eitt lítið dæmi um birting-
armynd djúpstæðra viðhorfa, svo
djúpstæðra að það má kalla þau
lífsviðhorf. Slík viðhorf eiga sér oft
ekki neina skynsamlega skýringu,
og það eru þau sem erfiðast er að
breyta. Jafnvel má halda því fram
að það sé hreinlega ekki hægt að
breyta þeim með handafli. Það
eina sem hægt er að gera er að
bíða eftir því að þau breytist.
Er það ekki dapurlegra en orð fá
lýst að réttindi og velferð barna
séu fyrir borð borin vegna þess að
fólk þorir ekki – eða kann ekki – að
skipta um skoðun?
Að skipta
um skoðun
» Það eru til óteljandi dapurleg – jafnvel beinlín-is sorgleg – dæmi um menn sem hafa látið
undan óyrtri kröfu vinnuveitanda og vinnufélaga
og í raun látið af hendi stórt hlutverk í fjölskyldu
sinni til þess að finnast þeir ekki glata mögu-
leikum og mannvirðingu í vinnunni.
BLOGG: kga.blog.is
VIÐHORF
Kristján G. Arngrímsson
kga@mbl.is
Í LEIÐARA Morgunblaðsins í
dag 17. desember er tekið mjög
ákveðið undir þau sjónarmið að það
sé óeðlilegt að leyna þjóðina, sem er
eigandi Landsvirkj-
unar, upplýsingum um
raforkuverð til stór-
iðju. Það er gott að
blaðið tekur nú undir
þau sjónarmið að þjóð-
in eigi rétt á svörum
um það hvaða verð-
miða stjórnvöld setja á
náttúruauðlindir okk-
ar. Það er ein af for-
sendum þess að hægt
sé að meta efnahags-
áhrif stóriðjustefnu og
álvæðingar.
Raforkuverð er
grundvallarþáttur í fjárhagslegri
arðsemi virkjunarframkvæmda og
eins og deilurnar um arðsemi Kára-
hnjúkavirkjunar sýna næst hvorki
niðurstaða í rökræðum né útreikn-
ingum ef þessari mikilvægu breytu
er haldið leyndri. Því miður hafa
menn lítið af Kárahnjúkaumræðunni
lært eins og niðurstaða stjórn-
arfundar í Landsvirkjun sl. föstudag
sýnir. Þar var felld með fimm at-
kvæðum og einni hjásetu tillaga mín
um að aflétta leynd á raforkuverði í
nýjum samningi við Alcan í
Straumsvík.
Í leiðaranum er ranglega sagt að
leynd hafi umlukið samninga af
þessu tagi frá upphafi. Hið rétta er
að fyrsti stóriðjusamningurinn sem
gerður var við Alusuisse (Íslenska
álfélagið hf.) 1966 var galopinn. Yfir
honum hvíldi engin leynd og reynd-
ar fullyrtu stjórnvöld þeirra tíma að
sá útsöluprís sem raforkan var seld
á væri harla gott verð. Það var ekki
fyrr en á árinu 1995 að
stjórn Landsvirkjunar
ákvað með sérstakri
samþykkt að þaðan í
frá skyldu raf-
orkusamningar vegna
stóriðju vera leyni-
plagg. Og það gekk eft-
ir í næstu endurskoðun
á raforkusamningi við
Íslenska álfélagið og
allar götur síðan. Frá
því ég tók sæti í stjórn
Landsvirkjunar hefur
aðeins einu sinni verið
fjallað um þetta mik-
ilvæga prinsipp. Það var sl. sumar
þegar felld var tillaga mín og Helga
Hjörvars um að aflétt skyldi leynd á
raforkusamningi við Alcoa vegna
Kárahnjúkavirkjunar. Sú tillaga
hlaut aðeins tvö atkvæði.
Morgunblaðið kallar eftir rökum
fyrir leyndinni. Það gerði ég líka á
stjórnarfundinum sl. föstudag og
þess vegna var, áður en kom að um-
fjöllun um samningana við Alcan, í
sérstökum dagskrárlið tekist á um
þetta leynimakk og farið yfir það
hvaða rök menn hefðu fyrir leynd-
inni og hver mæltu á móti. Ég hef
gert grein fyrir minni afstöðu í sér-
stakri bókun og yfirlýsingu sem
send var m.a. til Morgunblaðsins.
Aðrir verða að gera hreint fyrir sín-
um dyrum. Upplýst er að Alcan hafi
óskað eftir því að raforkusamning-
urinn verði leyndarmál og ákvað
meirihluti stjórnar að fallast á það.
Þar með var ljóst að ég fengi
samninginn við Alcan ekki í hendur
nema með því skilyrði að halda hon-
um leyndum fyrir Reykvíkingum
sem ég er fulltrúi fyrir. Undir slíka
afarkosti gat ég ekki gengist. Ég kýs
að sitja við sama borð og allur al-
menningur og hlaut því að víkja af
fundinum. Ég tel að ég sem stjórn-
málamaður ætti erfitt með að berj-
ast gegn trúnaði sem ég hef sjálf
undirgengist. Og ég er ekki hætt að
berjast fyrir því að raforkuverðið til
álfyrirtækjanna, Alcoa, Alcan og
Norðuráls, verði gert opinbert.
Framsetning Morgunblaðsins í
frétt af stjórnarfundinum var mjög
sérstæð og vegna þess sem og mis-
skilnings á afstöðu minni í leið-
aranum hlýt ég að fara fram á það að
blaðið birti í heild áðurnefnda yf-
irlýsingu mína sem því var send
strax að stjórnarfundinum loknum.
Leyndin hjá Landsvirkjun
Álfheiður Ingadóttir skrifar um
raforkuverð til stóriðju »… ég er ekki hætt aðberjast fyrir því að
raforkuverðið til álfyr-
irtækjanna, Alcoa, Alc-
an og Norðuráls, verði
gert opinbert.
Álfheiður Ingadóttir
Höfundur er fulltrúi Reykvíkinga í
stjórn Landsvirkjunar.
UMFERÐARÖRYGGISMÁL
eru ofarlega á baugi og skyldi
engan undra. Allar tölur sem
koma fram varðandi slys og fórnir
í umferðinni eru þannig að ekki er
hægt annað en að bregðast við
þeim. Í 7 ár hefur umræðu verið
haldið á lofti varðandi nauðsyn
þess að tvöfalda og lýsa upp Suð-
urlandsveg milli Reykjavíkur og
Selfoss og ná þannig hámarks-
öryggi á veginum. Síðan 1990 hafa
orðið um 2580 slys á Suðurlands-
vegi og um 1230 manns hafa slas-
ast. Þetta er veruleikinn. Trygg-
ingafélagið Sjóvá hefur sett fram
tölur um slysakostnað og áætlaðan
samfélagskostnað vegna slysa á
Suðurlandsvegi. Kostnaður vegna
slysa á þeim vegi milli Reykjavík-
ur og Selfoss er 116% hærri en á
öðrum vegum. Þetta kom fram í
samantekt frá Sjóvá í mars 2005
og svo aftur í nóvember 2006.
Sveitarfélögin á Suðurlandi hafa
undanfarin ár verið með tvöföldun
Suðurlandsvegar í forgangi í sín-
um áherslum. Nú hafa þau ásamt
Sjóvá stofnað félagið Suðurlands-
vegur ehf. til þess að vinna að
undirbúningi tvöföldunar og lýs-
ingar vegarins í einkaframkvæmd.
Með þessu framtaki leggja þessir
áhrifamiklu aðilar áherslu á nauð-
syn þess að ná hámarksöryggi á
veginum. Nýlega tók forsætisráð-
herra við 25 þúsund undirskriftum
sem söfnuðust á 3 vikum þar sem
ríkisstjórnin er hvött til þess að
tvöfalda og lýsa veginn upp til
þess að ná fram hámarksöryggi.
Fólk vill ekkert hálfkák í þessu
efni. Umferð á Suðurlandsvegi vex
hraðar en opinberar meðaltal-
stölur gera ráð fyrir og til þess
verður að taka tillit.
Embættismenn sem vinna að
umferðarmálum og umferðarör-
yggismálum stíga nú fram hver af
öðrum og reyna að tala í burtu
áherslur um hámarksöryggi og
vilja frekar fá 2+1 veg án lýsingar
en 2+2 veg með lýsingu. Þeir
segja umræðuna á tilfinn-
inganótum og setta fram vegna
stórra slysa sem nýlega hafa orð-
ið. Þá segja þeir 2+1 veg mun
ódýrari og leggja þannig pen-
ingalegt mat á öryggið. Nú síðast
var það framkvæmdastjóri um-
ferðaröryggissviðs Umferðarstofu
sem talaði um munað varðandi
tvöfaldan Suðurlandsveg. Hann
kemur í kjölfar vegamálastjóra í
þessu efni og fleiri hafa talað. Þeir
vega ekki nægilega hið mikla tjón,
bæði borganlegt tjón og óborg-
anlegt, þegar þeir meta þetta
heldur vilja minnka hættuna en
telja samt í lagi að einhver slys
verði. Slík hugsun er óásættanleg.
Það er nefnilega þannig að þegar
embættismenn meta arðsemi vega,
þá virðist stytting vegalengda
vega meira en öryggi. Í áherslum
embættismannanna varðandi Suð-
urlandsveg kemur ekki fram að
2+1-vegur sé án mislægra gatna-
móta. Hver er mismunurinn þegar
búið er að reikna mislægu gatna-
mótin inn í verð 2+1-vegarins til
þess að auka öryggi hans? Það
verða stór slys á
gatnamótum eins og
dæmin sanna.
Hversu mikið eykst
öryggi á gatnamót-
um þegar þau eru
mislæg? Við sem
notum gatnamótin
vitum að þau eru
miklu öruggari.
Hreppsnefnd Ölf-
ushrepps tókst að
koma í veg fyrir að
gatnamót Þrengsla-
vegar og Suður-
landsvegar yrðu flöt og hættuleg
eins og embættismenn vildu.
Í umferðaröryggismálum má
taka öryggismál sjómanna til fyr-
irmyndar. Í öryggismálum sjó-
manna er allt gert til þess að
gæta fyllsta öryggis varðandi
björgun, ef upp koma slíkar að-
stæður, og fyrst og fremst er
hugsað um að mannslífum verði
bjargað. Svo er og um búnað, það
dettur engum í hug að setja um
borð í bát með 10 manna áhöfn
björgunarbát fyrir 8 menn, nei,
það er settur bátur fyrir alla og
annar til vara og auk þess allur
mögulegur búnaður sem að notum
getur komið þegar hætta mynd-
ast. Sama hugsun er hjá Sjóvá
þegar þeir setja fram hugmyndir
um tvöföldun og lýsingu Suður-
landsvegar sem vel má færa yfir
á Vesturlandsveg. Sú hugsun ger-
ir ráð fyrir að ökumaðurinn sé
alltaf við bestu mögulegar að-
stæður. Það sem við þurfum núna
er ákvörðun ríkisstjórnar Íslands
um tvöföldun Suðurlandsvegar í
einkaframkvæmd á næstu 4 árum.
Vilji menn gera stórátak á mestu
umferðaræðunum getur slík
ákvörðun náð til Vesturlands-
vegar og vega í kringum Akureyri
sem komið hafa til umræðu. Það
þarf stórhug til þess að taka slíka
ákvörðun og stjórnmálamenn okk-
ar eru stórhuga. Umferðaröryggi
er ekki munaður, það er nauðsyn.
Umferðaröryggi er nauðsyn,
ekki munaður
Sigurður Jónsson og Guð-
mundur Sigurðsson skrifa um
umferðaröryggi
»… þegar embætt-ismenn meta arð-
semi vega virðist stytt-
ing vegalengda vega
meira en öryggi.
Guðmundur Sigurðsson
Höfundar búa á Selfossi og
eru talsmenn Vina Hellisheiðar.
Sigurður Jónsson