Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 01.03.2000, Blaðsíða 42

Náttúrufræðingurinn - 01.03.2000, Blaðsíða 42
£ RÖSKUN Á GEISLAKOLSREMMU LOFTS OG SJÁVAR AF MANNAVÖLDUM Maðurinn hefur valdið verulegri röskun í C-14 remmu andrúmsloftsins á tvennan hátt: (1) með brennslu kola og olíu, sem eru án votts af C-14, og (2) með tilraunum með vetnissprengjur sem mynduðu mikið magn af geislakoli. Strax á fyrstu árum geislakolsgreininga vaknaði grunur um að hin stórfellda og sívaxandi brennsla kola og olíu, sem hófst með iðnvæðingunni um miðbik 19. aldar, hefði lækkað geislakolsremmuna í andrúmsloftinu miðað við fyrra gildi, sem var nær stöðugt. I eldsneytinu er nefnilega ekki vottur af geislakoli, enda um að ræða leifar af milljóna ára gömlum plöntum. Hans Suess staðfesti 1955 þessa getgátu með nákvæmum mælingum og er fyrirbærið kallað Suess-hrif. A síðari árum hefur verið fylgst náið með þessari mengun af annarri ástæðu, því brennsla kola og olíu hefur aukið magn kolsýru í andrúmsloftinu töluvert; kolsýran dregur úr varmageislun frá jörðu (gróðurhúsahrif) og kann það að leiða til hækkandi meðalhita á jörðu. Rétt um það leyti sem aldursgreiningar voru að hefjast var fyrsta vetnissprengjan reynd (1952). í ljós kom að nifteindir sem þar losna mynduðu mikið af kolefni-14 og snemma á sjöunda áratugnum varð geislakolsremman í andrúmsloftinu af þessum sökum nærri tvöfalt hærri en hún hafði verið áður, náði hámarki árið 1962. Andrúmsloftið er fyrsti áfangastaður hins nýmyndaða geislakols, bæði þess sem geimgeislar mynda og þess sem hefur komið frá vetnissprengjum. Hvert C-14 atóm hefur þar, eins og áður hefur verið sagt, að jafnaði 7 ára viðstöðu áður en hafið gleypir það eða það binst í gróðri. Hin aukna C-14 remma í andrúmsloftinu raskaði fyrra jafnvægi; hafið tók nú hraðar við geislakoli en áður og remman hefur smám saman lækkað í andrúmsloftinu en hækkað í yfirborðslagi sjávar. Geislakolið leitar þannig hægt en sígandi að nýju jafnvægi milli andrúmslofts og hafs. Geislakolsviðbót vetnissprengnanna hefur engin áhrif á aldursgreiningarnar, en hún hefur gefið mikilvægar upplýsingar um flutning og blöndun kolsýru í andrúmsloftinu og hafinu sem og á milli norður- og suðurhvels jarðar. F. HAFHRIF OG ELDFJALLAHRIF? Fjölmargar aldursgreiningar á fornleifum frá elstu byggð á Islandi, sem flestar voru gerðar á áttunda áratugnum, gáfu tóluvert hærri aldur en búast mátti við samkvæmt hefðbundnu tímatali landnáms (Páll Theodórsson 1997). Ingrid U. Olsson, forstöðumaður aldurs- greiningarstofunnar í Uppsölum, þar sem nær öll sýnin voru mæld, vissi hversu traust tímatal Ara fróða var talið. Hún áleit því að veila hlyti að vera í C-14 aðferðinni og setti fram þá tilgátu að forsendan um fulla blöndun geislakols í andrúmsloftinu yfir Islandi brygðist vegna þess að landið væri umlukið víðáttumiklu úthafi með lægri geislakolsremmu; því kynni að rfkja staðbundin C-14 lægð yfir landinu og hafsvæðinu umhverfis það (Olsson 1993, 1995). Olsson nefndi tilgátuna um hafhrif í nokkrum greinum en hvorki útskýrði hana né varði á viðunandi hátt. Flestir íslenskir fornleífafræðingar og sagnfræðingar féllust sem vonlegt var á tilgátu hins virta sérfræðings og tímatal Ara fróða gat því staðið óhaggað. Margrét Hermanns-Auðardóttir (1988) túlkaði þó aldursgreiningar frá Vestmannaeyjum á hefð- bundinn hátt og án þess að nefna tilgátu Olssons, sem hafði þó mælt öll sýni hennar. Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson (1991) virðist einn íslenskra fornleifafræðinga hafa fjallað um tilgátuna í rituðu máli og hafnaði henni með sterkum rökum án þess þó að fallast á eldra landnám. 106
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64

x

Náttúrufræðingurinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.