Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 01.03.2000, Blaðsíða 50

Náttúrufræðingurinn - 01.03.2000, Blaðsíða 50
MlSLEND TEGUNDAGREINING Langoftast er tálminn landfrœðilegur. Finkurnar sem Darwin athugaði á Galáp- agoseyjum hafa borist þangað frá meginlandi Suður-Amerfku fyrir löngu og þróast eftir það óháð finkum þar, auk þess sem fuglarnir einangruðust á einstökum eyjum svo þar komu fram sjálfstæðar tegundir. Tvær tegundir nandúa í Suður- Ameríku, sem Darwin veitti líka athygli, þróuðust sín hvorum megin stórfljótsins Rio Negro, sem þessir ófleygu fuglar komast ekki yfir. Önnur augljós dæmi um land- fræðilega tálma milli stofna eru fjallgarðar og eyðímerkur. Höf, sem myndast milli megin- landa við landrek eða við breytingar á sjávarstöðu, og jöklar, sem sækja fram á kuldaskeiði, geta Iíka aðgreint stofna. Þegar stofnarnir ná ekki saman meðan þeir skiptast í tegundir er talað um mislenda tegundagreiningu (allopatric speciation). HjALEND OG SAMLEND TEGUNDAGREINING Fyrir kemur að stofnar greinist í tegundir án þess að bil sé milli útbreiðslusvæðanna. Talað er um hjálenda tegundagreiningu (parapatric speciation) ef útbreiðslusvæðin snertast, en samlenda (sympatric) ef stofnar sem lifa saman á svæði greinast í tegundir. Flestar tegundir dýra og plantna eru með tvö mengi litninga í frumunum, annað fengið frá föður en hitt frá móður við frjóvgun. Frumur þeirra er sagðar tvílitna og einstaklingarnir tvílitnungar. Við frjóvgun renna kynfrumur saman tvær og tvær og afkvæmið erfir yfirleitt jafnmarga litninga frá móður og föður. Flestar frumur manns eru til dæmis tvílitna með 46 litninga, 23 úr kynfrumu hvors foreldris. Áður en nýjar kynfrumur myndast, parast samstæðir litningar frá móður og föður og aðgreinast síðan þannig að hver kynfruma fær einungis annan litninginn úr hverri samstæðu. Kynblendingar milli tegunda eru oft lítt frjóir eða ófrjóir af því að litningarnir í frumum foreldranna eru mismargir eða mis- munandi og parast því sjaldan eða aldrei eðlilega. Hins vegar kemur fyrir að kyn- blendingar öðlist samanlagða litningatölu foreldranna. Þegar vel tekst til eignast þannig kynblendingur greiðlega afkvæmi með öðrum sams konar einstaklingum en ekki með foreldragerðunum. Þarna er með öðrum orðum komin upp ný tegund. Fyrir- bærið er kallað fjöllitnun og þekkist hjá plöntum. Það er dæmi um samlenda teg- undagreiningu. Nokkrar tegundir af hjálmgrösum, Galeopsis, vaxa víða um heim. Garðahjálm- gras, G. tetrahit, er með 32 litninga í frumunum. Skyldar tegundir, gullhjálmgras, G. speciosa, og hagahjálmgras, G. pubes- cens, eru með 16 litninga hvor og erfða- rannsóknir benda til þess að garðahjálmgras sé með samanlagða litningana úr hinum tveimur. Samkvæmt því er garðahjálmgras fjórlitnungur úr gullhjálmgrasi og haga- hjálmgrasi. Fjöllitnun er venjuleg hjá nytjaplöntum. Ymsar tegundir af villihveiti eru tvílitnungar með 14 litninga í frumunum. Venjulegt brauðhveiti, Triticum aestivum, er með 42 litninga. Það er sexlitnungur með saman- lagða litningana úr þremur tegundum villi- hveitis. Fjöllitnun er lítt þekkt hjá dýrum og engin eðlileg hryggdýr eru fjöllitna. Fyrir kemur að stofnar tiltekinnar tegund- ar haldist aðgreindir þótt þeir lifi á sama stað ef lífshættirnir eru mismunandi. í Þing- vallavatni þrífast til dæmis fjórir vel aðgreindír stofnar af bleikju, Salvelinus alpinus, mismunandi um útlit, fæðu og hrygningartíma. Sjálfsagt hafa slíkir stofnar annarra tegunda einhvers staðar greinst í sjálfstæðar tegundir, en samt ber þess að gæta að langflestar tegundir hafa þróast á aðgreindum svæðum, við mislenda grein- ingu. Náttúrlegt val Val náttúrunnar var að mati Darwins helsti aflgjafi þróunarinnar (þó ekki sá eini) og enn líta menn á það sem veigamikinn þátt í allri þróun. Með hugtökum erfðafræðinnar má lýsa þessu vali á þann veg að ef einstak- lingar af mismunandi arfgerðum séu mis- hæfir til að lifa og eignast afkvæmi við ákveðin skilyrði, breiðist genin sem stuðla að meiri hæfni út á kostnað hinna. 114
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64

x

Náttúrufræðingurinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.