Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 01.03.2000, Blaðsíða 55

Náttúrufræðingurinn - 01.03.2000, Blaðsíða 55
stuðnings þessum hugmyndum að frum- efnið iridín eða iridíum hefði greinst í miklum mæli í setlögum á mörkum miðlífs- og nýlífsaldar (krítar-tertíer skilunum) um allan heim. Annars staðar í jarðskorpunni er mjög lítið um þetta efni en talsvert er af því í loftsteinum, smástirnum og halastjörnum, og raunar einnig í jörðinni þegar undir skorpuna kemur, svo þess vegna gætu meiriháttar eldsumbrot hafa eytt risaeðl- unum. Ymsar rannsóknir renna samt stoðum undir þá kenningu Alvarezfeðga að iridínlagið sé komið utan úr geimnum. Meðal annars telja menn sig hafa fundið gíginn eftir halastjörnuna eða loftsteininn sem ósköpunum hafi valdið, um 180 km í þver- mál, á norðurenda Yukatánskaga í Mexíkó. (HaraldurSigurðsson 1993.) Sem fyrr segir eru krítar-tertíer skilin ekki eina dæmið um aldauðabylgju í sögu jarðar. I jarðlögum frá mótum fornlífs- og miðlífs- aldar, perm-trías skilunum, frá því fyrir um 250 milljón árum, má greina enn gífurlegri al- dauða. Þá hurfu um 95% af tegundum hryggleysingja í sjó. Margar minni aldauða- bylgjur eru nú þekktar og þær virðast ganga yfir á um 26 milljón ára fresti (sjá 1. mynd hjá Haraldi Sigurðssyni 1993, bls. 46). Menn hafa reynt að tengja þetta við atburðarás utan sólkerfis okkar en tengslin eru óljós. Haraldur Sigurðsson lýkur grein sinni (1993) með þessum orðum: Ef við lítum aftur á 1. mynd kemur í ljós um 26 milljón ára tíðni sem bæði útdauði og árekstrar meiri háttar loftsteina eða halastjarna virðast fylgja. Það er engu líkara en lífríki jarðar sé stjórnað af geimklukku sem slær á 26 milljón ára fresti. Enn er hart deilt um gildi og reyndar raun- veruleika þessarar tíðni, en það er til dæmis athyglisvert að hún er svipuð og tíðnin í sveiflu sólkerfisins um miðás Vetrarbrautarinnar. (Hér er sleppt tilvilnunum í heimildir sem höfundur tilgreinir.) Fleiri skýringar eru samt hugsanlegar, bæði á iridínsetinu og aldauðabylgjunum, svo sem að jörðin hafi á þessum tímum farið gegnum allþétt efnisský á för sólkerfisins um vetrarbrautina, sem raskað hafi aðstæð- um hér. Samkvæmt þessari nýju hamfarakenningu hefur úrval náttúrunnar varla verið virkt meðan ósköpin dundu yfir. Sjálfsagt hafa þær tegundir lifað af hamfarirnar sem til þess voru hæfastar. En þá voru aðstæður allar gerólíkar þeim skilyrðum sem lífverur Iifðu við fyrir þessi ragnarök og eftir þau. Má því segja að í hverri hamfarahrinu hafi lífverum verið eytt að talsverðu leyti af tilviljun. Þar með var sviðið rutt fyrir nýjar tegundir sem þróuðust ört og fylltu í skörð þeirra sem voru horfnar. Það var tilviljun af þessu tagi sem eyddi risaeðlunum fyrir 65 milljón árum, ekki yfirburðir spendýranna. Hefði hala- stjarnan eða loftsteinninn þá farið hjá mætti jafnvel ætla að veldi risaeðlnanna stæði enn. ¦ SAMFELLD ÞRÓUN EÐA SLITRÓTT ]AFNVÆGI? Gagnrýnendur þróunarkenningarinnar bentu snemma á það að enginn hefði nokkru sinni lesið það úr steingervingum hvernig ein tegund breyttist í aðra. Tegundirnar virðast furðu stöðugar í langan tíma. Skýring þróunarsinna hefur löngum verið sú að steingervingaskráin í jarðlögunum væri of slitrótt og ófullkomin til þess að búast mætti við því að úr henni mætti lesa þróun tegundar. Margir steingervingafræðingar eru ósáttir við þessa skýringu og árið 1972 settu tveir Bandaríkjamenn úr þeirri stétt, Niles Eldredge og Stephen Jay Gould, fram nýja kenningu sem þeir kenndu við punctuated equilibrium. Það mætti útleggja „slitrótt jafnvægi". Kenningin gerir ráð fyrir því að tegundirnar séu mjög stöðugar og taki því sáralitlum breytingum í langan tíma. Ný tegund myndast við það að einhvers staðar, jafnan í útjaðri útbreiðslusvæðis gamallar tegundar, verður röð breytinga í litlum, einangruðum stofni. Þar sem stofninn er lítill getur hann breyst hratt, og á skömmum tíma, kannski nokkrum ár- þúsundum, þróast þarna ný tegund. Þessi tími er of stuttur og svæðið þar sem þróunin fer fram of takmarkað til þess að líklegt sé að þróun tegundarinnar verði lesin úr jarðlögum. 119
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64

x

Náttúrufræðingurinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.