Tímarit Máls og menningar - 01.11.2005, Page 75

MEGAS - GAMALL OG NÝR
að breyta nokkru atriði í henni. I slíkum tilvikum býr breytingarkraft-
urinn í málfarinu. Orðaval sem er notað til að segja frá viðkomandi hetju
er þá ekki í neinu samræmi við ímynd hennar, venjulega niðurlægjandi;
frásögnin er oftast í talmálsstíl og sagan er gerð hverdagsleg og einföld. í
ljóðinu „Um grimman dauða Jóns Arasonar“ er það sem sagt er um Jón
í stórum dráttum rétt og ekki neinu breytt eða bætt við, nema kannski í
línunni „og hann orti vísur til ungra og sætra stelpna'; en málfarið veldur
því að sagan gjörbreytist. Hjá Megasi fær hún þar að auki einkenni dæmi-
sögu með þessari einföldu ályktun: „ó það liggur svo berlega í augum
uppi Snati minn / hve átakanlega vondur hann er þessi heimur“ (Text-
ar, 49). í þessum lokalínum er sagan svipt allri merkingu og frásögnin
stefnir algjörlega ad absurdo: einn af mikilvægustu atburðum í Islands-
sögunni, nefnilega aftaka síðasta kaþólska biskupsins, er einvörðungu
notaður sem dæmi um illsku heimsins, einsog ljóðmælandi fyndi ekkert
nærtækara dæmi um það. Þar að auki fær viðtakandi textans að vita í
síðustu línunum að sagan um Jón Arason var ætluð hundi!
Það reynist því ekki nauðsynlegt að breyta þekktri sögu: oft er alveg
nóg að endursegja hana á hversdagslegan og lágstemmdan hátt til að
draga fram nýja túlkun. Textanum er þá tekið af hlustanda/lesanda sem
einskonar travestíu bara málfarsins vegna, þótt sögunni sé ekki breytt.
Islandssagan er ekki eina efnið, þar sem skáldið notar þessa frásagnar-
aðferð. Svona er líka hægt að fara með efni úr innlendum þjóðsögum
(„Af síra Sæma“, „Kölski og ýsan“) eða úr heimsbókmenntum („Ófelía",
„Þyrnirós“, „Litla stúlkan með eldspýturnar“).
Þegar fræg saga er endursögð og endurtúlkuð á ofangreindan hátt,
missa bæði hún og persónur hennar áþreifanleika sinn og verða almennar/
abstrakt og táknrænar. I ljóðinu „Ófelía“ (Textar, 57) virðist allt í kringum
hetjuna vera úr plasti, það er jafnvel talað um „plastgleði“ og „plastsorg"
hennar. Þessi gróteska líking kemur líklega til bara af því að Ófelía hefur
ekki sokkið strax, einsog við öll þekkjum úr leikriti Shakespeares. En ýkt
og snúin líking við plast veldur því að Ófelía birtist okkur ekki sem tiltek-
in persóna í heimsbókmenntunum heldur sem tákn fyrir tómhyggju. Hún
er nefnilega tóm að innan einsog plastdúkka og býr í „plastveröld“. Hún
er holdgerving tómhyggjukvenna neyslusamfélagsins, þ.e. ljóðið um hana
tengist frekar nútímanum en sögunni um Hamlet Danaprins. Persónan
losnar úr samhengi sögunnar ogfær eingöngu táknrænt gildi.
Það er auðvelt að sjá að í mörgum kvæðum Megasar, sem spunnin eru
út frá þekktum sögum, eru tengsl við upprunalegu söguna lítil; stundum
er ekkert sameiginlegt nema stök minni og smáatriði. I textanum „Jason
og gullna reyfið“ (Textar, 24-29) er - fyrir utan titilinn - bara eitt atriði
TMM 2005 • 4
73