Tímarit Máls og menningar - 01.11.2005, Qupperneq 111

Bókmenntir
brotum þess tíma sem sagan gerist í. (Þar sem ég hef löngum kennt íslenska
skólasögu, þá er mér efst í huga hvernig Pétur grípur á lofti einkennandi augna-
blik í skólagöngu Andra.)
Svo kom í ljós að Pétur var líka mikið að lesa og hugsa um eldri sögu, og
kunni að fjalla um hana með alveg sérstökum hætti. Hann varð eftirsóttur
fyrirlesari um söguleg efni - hressilega frábrugðinn öðrum í því hlutverki,
lunkinn að koma flatt upp á tilheyrendur sína þannig að þeim væri skemmt í
svipinn en hefðu líka nokkuð um að hugsa þegar augnablikinu sleppti. Þegar
Þjóðminjasafnið var opnað (eftir langa lokunarmæðu) með nýrri og merkilegri
grunnsýningu, þá hafði Pétur getið sér það orð að hann var sjálfkjörinn til að
rita - í sínum stíl - inngangsritgerð („Leikmunadeild þjóðarleikhússins“) að
sýningarbókinni Hlutavelta tímans (2004).
Á grundvelli sama söguáhuga, og í svipuðum stíl, hefur Pétur svo samið
ekki minna en heilan skáldsagnabálk: Skáldsögu íslands í þremur bindum
(2000, 2002, 2004) sem svo heita: Myndin afheiminum (MH héreftir), Leiðin
til Rómar (LR) og Vélar tímans (VT).
Hér ætla ég alls ekki að fjalla um þennan bálk sem skáldverk, hvað þá að
leggja dóm á hann sem slíkan. (Þetta er eins og að skrifa um tónleika án þess
að segja neitt um tónlistina!) Heldur aðeins að íhuga hvernig Pétur miðlar
sögulegum fróðleik. Sem er raunar allríkur þáttur í bókunum öllum, því að
þær eru á víxl, ef ekki hvort tveggja í senn, sögulegar skáldsögur og esseyískar
rispur um sögu og bókmenntasögu.
f fyrstu bókinni er skáldsagan samtímasaga, söguhetjan Reykjavíkurpiltur
af kynslóð Andra og Péturs sem kemst í snertingu við einkennandi fólk og
fyrirbæri síns uppvaxtartíma (m.a. mann sem fær þá óþarflega grímulausu
skilgreiningu að hafa verið „um skeið ... fjármálaráðherra í utanþingsstjórn.
Nú bankastjóri ...“ MH:153). Seinni bækurnar gerast á miðöldum (LR á 12.
öld, VT um 1400). Þær fjalla um íslendinga, bæði heima og á langferðum
erlendis, enda er íslendingurinn gagnvart umheiminum eitt af stóru þemun-
um í endilöngu höfundarverki Péturs.
Hlutföll skáldskapar og „skáldleysu"1 eru dálítið mismunandi í þessum bind-
um. í báðum þeim síðari er sögulega skáldsagan uppistaða, þó enn frekar þeirri
síðustu (VT) þar sem ungur alþýðu- og menntamaður, eins konar „Andri“ síns
tíma, tengir saman flesta kafla bókarinnar. Esseyistinn stekkur þó fram þegar
minnst varir, miðlar fróðleik, skýringum og athugasemdum, eða ber saman
þátíð og nútíð, og þá með sjónarhólinn ýmist nú eða þar. I fyrsta bindinu (MH)
er sögulega skáldsagan hins vegar varla meira en smásaga að lengd og gerð, og
mikill hluti bókarinnar einberar sögulegar huganir, rétt jafngildar hvort sem
þær eru lesnar sem orðræða Péturs Gunnarssonar eða „innri einræða" sögu-
hetjunnar.
Fyrir fræðimann, sem sjálfur skrifar aldrei nema skáldleysu, er það nokkurt
öfundarefni að sjá Pétur meta félagslegar og markaðslegar aðstæður þannig,
þegar hann semur rit sem svo augljóslega gæti staðið undir nafni sem hugana-
syrpa, að betra sé að bera það fram sem skáldsögu. En skáldskapur er nú einu
TMM 2005 • 4
109