Tímarit Máls og menningar - 01.11.2005, Side 130

Bókmenntir
vitum - þurrka afstöðu okkar út - eða getum við látið eldri kenningar njóta
sannmælis jafnvel þó að sýn okkar á þær sé mótuð af allt öðrum kenningum og
hugmyndum? Andri tekur afdráttarlausa afstöðu í slíkum málum og reynir að
skýra grunnhugtök og heimspekileg viðhorf sem hann aðhyllist og sem grein-
ing hans á vísindakenningum og sögu þeirra litast af. Hann segir réttilega að
það skipti miklu máli að sagnfræðingar skýri frá forsendum sínum svo að les-
andinn geti áttað sig á því á hverju greining á sögulegum fyrirbærum byggist.
En eitt er að gera grein fyrir meginhugtökum og skilningi á þeim, hugtökum
eins og hluthyggju, framförum, sannleika og svo framvegis, annað að ganga
út frá því sem vísu að söguna megi segja í ljósi rökréttrar framvindu, þar sem
eitt leiðir af öðru. Andri gerir sér vel ljóst að afleiðingar kenninga, uppgötvana
og nýjunga af öllu tagi eru ófyrirsjáanlegar. Hinsvegar virðist hann ganga út
frá því að eftir á megi gera grein fyrir röklegum tengslum á milli slíkra fyrir-
bæra og rekja þráð sem hægt sé að kalla framvindu. Hann bendir auðvitað á að
framvindan sé að einhverju leyti valkvæð - sagnfræðingurinn uppgötvar ekki
framvinduna að öllu leyti, hann velur sér framvindu með áhugasviði og áhersl-
um, en þetta merkir ekki að framvindan sé tilviljunarkennd (bls. 22).
Það álitamál um framvindu sögunnar sem Andri tekur ekki til sérstakrar
meðferðar er spurningin um áhrif eins heimspekings og eins vísindamanns á
annan og áhrif einnar kenningar fyrir aðra. Hugtakið vísindabylting tjáir þá
hugmynd að nýjungar sem heimspekingar 16. og 17. aldar innleiddu í hugsun
manna um vísindi og þekkingu hafi gerbreytt heimsmyndinni. Byltingarhug-
takið táknar rof frekar en framvindu. Það er þó erfitt að festa hendur á þessu
með góðu móti. Hvað sem byltingu líður, nýrri heimsmynd eða nýju viðmiði,
þá vilja menn líka með einhverjum hætti skýra byltinguna, hversvegna hún á
sér stað. Og það verður ekki gert nema með því að gaumgæfa þann hugmynda-
heim sem fyrir er og vandamálin sem leiða til byltingarinnar.
Kenning Thomasar Kuhns um vísindabyltingar er nánast viðtekinn grund-
völlur skýringa á róttækum grundvallarbreytingum í kenningakerfi vísinda-
greina. Hún gengur í stuttu máli út á það að spennan sem skapast og eykst jafnt
og þétt við það að vísindakenning getur ekki skýrt athuganir og niðurstöður
sem þó hrannast upp, verði að lokum til þess að rammi kenningakerfis spring-
ur og nauðsynlegt reynist að endurskoða það frá grunni. Við slíka byltingu
er eldra kerfi ýmist varpað fyrir róða með öllum hugtökum sem því tilheyra,
eða það heldur áfram að vera til að svo miklu leyti sem það á við um takmark-
aðan þátt viðfangsefnisins. Svona má skýra tengsl Newtonskrar eðlisfræði og
þeirrar eðlisfræði sem leiðir af afstæðiskenningunni og það má skýra tengsl
evklíðskrar og óevklíðskrar rúmfræði með sama hætti.
Þannig er alltaf viss þversögn fólgin í því að tala bæði um byltingar í vís-
indum og um framvindu. Sagan er full af eyðum, undanbrögðum, hruni og
afturför. Vísindabyltingar ekki síður en þjóðfélagsbyltingar hafa upplausn og
óöryggi í för með sér. Heimsmynd sem áður var trygg og tiltæk víkur fyrir
ógnvænlegu öryggisleysi, enda er nýjungum á sviði hugsunarháttar og heims-
myndar iðulega fylgt úr hlaði með ramakveini þeirra sem telja nýjungar í
128
TMM 2005 • 4