Tímarit Máls og menningar - 01.11.2005, Síða 131

Bókmenntir
vísindum og fræðum í besta falli tískusveiflur, í versta falli til marks um end-
anlega og óafturkræfa hrörnun vísindalegrar hugsunar.
Byltingin og byltingar
En það er eitt að tala um vísindabyltingar, annað að tala um vísindabyltinguna.
Sú vísindabylting sem Andri fjallar um í bók sinni er einstök í sinni röð og það
kann að vera rangt að tala um hana á sama hátt og aðrar róttækar breytingar á
kenningum eða hrun einstakra vísindakenninga. Vísindabylting 16. og 17. ald-
ar fól ekki aðeins í sér að skipt væri um kenningu heldur breytti hún viðhorfi
manna um það hverskonar kenning um heiminn og það sem í honum er ætti
við um skilning okkar á honum. Eftir vísindabyltinguna getur tæplega orðið
um aðra viðlíka byltingu að ræða því að eitt af því sem við hana varð mikilvægt
einkenni vísinda var einmitt sú staðreynd að endurskoðun kenninga er hluti af
starfi vísinda en ekki ógnun við þau. Það er hægt að skoða vísindabyltingu 16.
og 17. aldar frá mörgum ólíkum sjónarhornum. Stundum leggja menn áherslu
á að Galíleó, Newton, Kepler og Kóperníkus beittu stærðfræðilegum aðferðum
til að fjalla um náttúruna. Aðrir gera mest úr því að þessir heimspekingar með-
höndluðu forn vandamál á algjörlega nýjan hátt (sjá bls. 232), eða einblína á
þátt tilrauna hjá vísindamönnum þessara tíma. Enn má horfa á þá staðreynd
að vísindabyltingin beindi athygli manna að veraldlegum þáttum og dró skörp
skil á milli þess sem varðaði Guð og hins sem varðaði náttúruna. Og svo má
áfram telja.
En þessir þættir varða það sem gerir nýju vísindin ný - skilur þau frá eldri
vísindum og réttlætir hugtakið bylting um þróun þeirra. Eins og margir vís-
indasagnfræðingar hafa einnig bent á er svo margt sem tengir vísindi 16. og
17. aldar við það sem á undan fór að það er ekki sjálfgefið að hugtakið bylting
eigi við um breytingarnar sem urðu í kenningasmíð og hugsunarhætti á þess-
um tíma. Heimspekingar eins og Descartes höfnuðu vissulega skýringaleiðum
Aristotelesar, höfnuðu tilgangsorsökum og svo framvegis. En þeir voru líka
bundnir þeim hugsunarhætti sem þeir höfðu alist upp við, hugsunarhætti
skólaspekinnar og ekki síst þeirri hugmynd að vísindalega þekkingu væri
nauðsynlegt að grundvalla með frumspekilegum hætti. Það var til dæmis ekki
fyrr en miklu síðar að menn fóru að leyfa sér að hugleiða að vísindin þyrftu
ef til vill ekki á þeim undirstöðum að halda sem Descartes og aðrir töldu. Sú
bjarghyggja sem einkennir heimspekina fram á þennan dag ræðst af þeirri
hugsun að þegar upp er staðið þurfi vísindin að hvíla á traustum stoðum jafn-
gildum þeim sem áður einkenndu heimsmynd kristninnar.
Andri fjallar um álitamál af þessu tagi eftir því sem efni og ástæður eru til í
bókinni, en honum tekst ágætlega að koma þeim að án þess að spilla fyrir sög-
unni sem hann er jöfnum höndum að segja. Hann reynir ekki að taka á álita-
málunum að öðru leyti en því að stefnuyfirlýsing formálans gefur lesandanum
nokkuð skýra mynd af því hvar Andri staðsetur sjálfan sig í einstökum málum.
Þetta er talsverður kostur á bókinni og það styrkir hana einmitt sem yfirlitsrit

TMM 2005 • 4
129