Ársrit um starfsendurhæfingu - 2016, Síða 13

VIRK
aðstoð sem veitt er sé aðstoð til aukinnar
sjálfshjálpar þar sem ábyrgð þjónustuaðila,
framfærsluaðila og einstaklings sé skýr.
Hér á landi koma fjölmargir aðilar að fram-
færslugreiðslum til einstaklinga í veikindum.
Atvinnurekendur gegna miklu hlutverki í
upphafi, síðan taka við sjúkrasjóðir stéttar-
félaga, lífeyrissjóðir, Tryggingastofnun
ríkisins og jafnvel tryggingafélög. Þessir
aðilar starfa eftir mismunandi lögum og/eða
reglum og það er oft erfitt fyrir einstaklinga
að átta sig á rétti sínum. Kerfið er flókið og
ógagnsætt fyrir einstaklingana og veldur
það oft streitu og álagi á erfiðum tímum.
Það er þannig vel þekkt hjá ráðgjöfum VIRK
að streita einstaklinga vegna óvissu um
framfærslu næstu mánaða veldur því að
minni árangur næst í starfsendurhæfingu og
hún tekur lengri tíma en ella.
Sumir framfærsluaðilanna líta einnig á sig
eingöngu sem greiðendur bóta samkvæmt
tilteknu reglukerfi en gera engar kröfur á
þátttöku í starfsendurhæfingu eða mati á
getu einstaklinga í starfsendurhæfingarferli.
Þeir sjá hlutverk sitt meira sem fjármála-
stofnanir eða tryggingaraðila sem beri að
greiða tiltekna framfærslu eða tilteknar bætur
ef vottað er af lækni að viðkomandi glímir við
heilsubrest. Það er hins vegar ekkert endilega
samasemmerki á milli þess að glíma við
heilsubrest og geta tekið þátt á vinnumarkaði
enda eru fjölmargir einstaklingar sem glíma
við heilsubrest af ýmsum toga virkir á
vinnumarkaði á hverjum tíma. Rannsóknir og
reynsla benda ennfremur til þess að vinna er
almennt góð fyrir bæði líkamlega og andlega
heilsu og langur tími frá vinnumarkaði getur
ógnað heilsu og lífsgæðum meira en margir
hættulegir sjúkdómar.
Einnig þarf að fræða og virkja heilbrigðis-
starfsfólk hvað þetta varðar þannig að bæði
læknar og annað heilbrigðisstarfsfólk fari
varlega í að meta og dæma einstaklinga af
vinnumarkaði vegna heilsubrests, þar sem
hæfileg vinna getur oft flýtt verulega fyrir
bata og verið forsenda þess að einstaklingar
nái að hámarka starfsgetu sína og möguleika
á vinnumarkaði.
Til að ná árangri og tryggja það að ein-
staklingar fái nógu snemma viðeigandi
þjónustu á sviði starfsendurhæfingar þá er
mikilvægt að tryggja aukna samvinnu og
betra samspil milli starfsendurhæfingar,
framfærsluaðila og heilbrigðiskerfis. Það er
sú leið sem OECD hefur mælt með og sú
leið sem mörg ríki innan OECD hafa verið
að setja upp og þróa með það að markmiði
að draga úr fjarveru á vinnumarkaði
vegna heilsubrests. Sem dæmi um það
má nefna að í Noregi er skýrt kveðið á
um ábyrgð einstaklings, atvinnurekenda
og heilbrigðisstarfsfólks og eftir atvikum
endurhæfingaraðila hvað varðar áætlun
um endurkomu til vinnu og strax eftir fjórar
vikur í veikindum þá ber starfsmanni og
atvinnurekanda að útbúa formlega áætlun
þess efnis. Markmiðið er að koma í veg fyrir
langa fjarveru frá vinnumarkaði og draga
þannig úr örorku til framtíðar.
Hér á landi eru mikil tækifæri til að gera
betur í þessum efnum með aukinni sam-
vinnu ólíkra aðila undir hatti samræmd-
rar stefnumörkunar í þessum málaflokki.
Í dag er það þannig að einstaklingar í
starfsendurhæfingu á vegum VIRK fá oft
og tíðum allt önnur skilaboð frá fram-
færsluaðilum en þau sem gefin eru hjá
VIRK þar sem markvisst er stefnt að aukinni
atvinnuþátttöku og dæmi eru um það
að einstaklingar hafi hætt í árangursríku
ferli starfsendurhæfingar um leið og þeir
fá niðurstöðu um rétt til fullrar örorku
hjá framfærsluaðila. Hér eru því klárlega
tækifæri til að bæta kerfið í heild sinni og
mikilvægt að hefja þá umræðu og vegferð
sem allra fyrst.
Kerfislægar hindranir við
aukna atvinnuþátttöku
Vinnumarkaðsþátttaka einstaklinga í kjölfar
starfsendurhæfingar ræðst af fjölmörgum
þáttum svo sem möguleikum á vinnumarkaði,
félagslegri stöðu og stuðningi í umhverfi
einstaklinga. Einnig getur fyrirkomulag
framfærslukerfisins haft mikil áhrif á það
hvort einstaklingur hafi möguleika á virkri
atvinnuþátttöku í kjölfar starfsendurhæf-
ingar. Þó nokkur hópur einstaklinga
lýkur þjónustu hjá VIRK án þess að ná
fullri starfsgetu en hefur þó getu til að
takast á við ýmis störf í hlutastarfi. Þessir
einstaklingar þurfa að hafa möguleika á
því að fá bætur að hluta á móti launuðu
starfi en í dag er sá möguleiki í raun ekki
fyrir hendi hjá Tryggingastofnun ríkisins
nema að takmörkuðu leyti þar sem ekki er
mögulegt að fá hálfar örorkubætur á móti
t.d. hálfu starfi. Þannig má t.d. nefna að
um þriðjungur þeirra einstaklinga sem fór
í gegnum starfsgetumat hjá VIRK og síðan
á fullan örorkulífeyri hjá Tryggingastofnun
ríkisins var metinn með yfir 50% starfsgetu
í lok þjónustu VIRK. 50% örorkulífeyrir er
hins vegar ekki fyrir hendi hjá TR og því hafa
þessir einstaklingar ekki möguleika á öðru
en að sækja þar um fullan örorkulífeyri.

Til að ná árangri
og tryggja það að
einstaklingar fái nógu
snemma viðeigandi þjónustu
á sviði starfsendurhæfingar
er mikilvægt að tryggja
aukna samvinnu og betra
samspil milli starfsendur-
hæfingar, framfærsluaðila
og heilbrigðiskerfis.“
14
12
10
8
6
4
2
0
Rekstrarkostnaður og ávinningur af starfi VIRK á árunum 2013-2015
í milljörðum króna
2013 2014
Ár
Milljarðar kr
2015
9,7
2,22,0
1,3
13,8
11,2
Rekstrarkostnaður VIRK Metinn ávinningur af starfsemi VIRK
Mynd 10
13virk.is