Múlaþing: byggðasögurit Austurlands - 01.01.2015, Side 81

Kirkjugripir frá Skriðuklaustri til Hjaltastaðar
Eftir byggingu núverandi kirkju á Hjaltastað
1881 virðist ljósahjálmurinn ekki hafa verið
nýttur, því að í vístasíugjörð 1888 stendur:
„Gamall ljósahjálmur og 4 stakar pípur í
skáp í framkirkjunni.“ Þegar vísiterað var
1896 sést af færslu að ljósabúnaður hefur
verið endumýjaður, m.a. er þá til staðar „nýr
ljósahjálmur með 12 ljósapípum“, og einnig
12 einarma ljósapípur á veggjum auk 2ja
ljósastjaka úr pletti og 2ja úr kopar. Gamla
ljósahjálmsins er ekki lengur getið, og nú
kemur eyða í færslur allt til ársins 1914.
Þá vísiterar á Hjaltastað Einar prófastur
Jónsson og færir til bókar: „Ahöld, skrúði
og skrautmunir em sama sem við úttekt 1896,
nema altarisdúkur og altarisbrún, sem þar er
talið undir nr. 11. og 13. og ónýtt var kirkjunni.
Koparstjakar sem þar eru taldir hafa verið
seldir.“ Ætla má að ljósahjálmurinn gamli
sem var í notkun í klausturkirkjunni á Skriðu
nær fjórum öldum fyrr hafí farið sömu leið.
Niðurlag
Það sem hér hefur verið rakið er dæmi um
hversu margt hefur glatast og er á huldu um
afdrif menningarminja, m.a. úr klaustrum
og kirkjum landsins á liðnum öldum. Lengi
vel var skráning slíkra minja óskipuleg og
tilviljun háð, því að helst vom það jarðeignir
og ítök sem rötuðu inn í máldaga kirkna
og klaustra. Með Brynjólfí Sveinssyni
biskupi verður mikil breyting á hvað varðar
eftirlit með kirkjubyggingum, eignum og
innanstokksmunum í kirkjum landsins, þótt
eftir sem áður færi framkvæmdin um margt
eftir viðkomandi próföstum og biskupum. Frá
og með erindisbréfi 1746, sem gefíð var út að
tilhlutan Ludvigs Harboe,27 kemur meiri festa
á vísitasíur prófasta í sóknum landsins; þær
eru fróðleikssjóður um ásigkomulag kirkna
27 Loftur Guttormsson. Af vísitasíum og máldögum Brynjólfs
biskups. Brynjólfur biskup - kirkjuhöfðingi, frœðimaður og skáld.
Ritstj. Jón Pálsson, Sigurður Pétursson, Torfí H. Tulinius.
Reykjavík 2006, s. 130-144.
og kirkjugripa. Hins vegar hafa fæstar þeirra
verið vélritaðar og er tæpast á færi leikmanna
að lesa úr skrift frumritanna fýrr en líður á
19. öld. Svo virðist hins vegar sem slakni á
vísitasíum prófasta undir aldamótin 1900 og
síðar, eftir að söfnuðir tóku við kirkjunum.
Umljöllun um þetta liggur hins vegar utan
við efni þessarar greinar.
Að nokkru hefur verið bætt úr vöntun á
aðgengilegu efni um þennan menningararf
með útgáfu ritsafnsins Kristni á Islandi
I—IV á vegum Alþingis árið 2000, og þó
einkum með ritsafninu Kirkjur Islands, en
af því eru nú komin út 23 bindi; það tekur
þó aðeins til friðaðra kirkna, þ.e. 100 ára og
eldri. Þannig liggja nú m.a. fyrir bækur um
friðaðar kirkjur í Austijarðaprófastsdæmi og
Skaftafellsprófastsdæmi og í prentun eru tvö
bindi um Múlaprófastsdæmi. Er mjög vandað
til þessarar útgáfu undir ritstjórn Þorsteins
Gunnarssonar arkitekts.
Heimildir
Frásögur um fornaldarleifar 1817-1823. Fyrri
hluti. Sveinbjöm Rafnsson bjó til prentunar.
Reykjavík 1983, s. 36-37, 49-50.
Heimir Steinsson. Saga munklífis að Skriðu í
Fljótsdal. Sérefnisritgerð til embættisprófs
við Guðfræðideild Háskóla íslands, unnin
sumarið 1965. Handrit. Landsbókasafn -
Háskólabókasafn.
Helgi Hallgrímsson. Mannvistarminjar í Fljótsdal.
Fljótsdalshreppur nóv. 2013 (fjölrituð 50
eintök), s. 60-70 og 93-95.
Hjörleifur Guttormsson. Afdrif kirkjuskreytinga
Jóns lærða. ísporJóns lœrða. Reykjavík 2013,
s. 175-196.
Hjörleifur Stefánsson. Kirkjur Hjaltastaðar. íspor
Jóns lœrða. Reykjavík 2013, s. 151.
Islenzkar þjóðsögur og ævintýri IV. Safnað hefur
Jón Amason. Nýtt safn. Reykjavík 1957, s.
216.
Loftur Guttormsson. Af vísitasíum og máldögum
Brynjólfs biskups. Brynjólfur biskup -
79